Η Jazz είναι παρεξηγημένη μουσική; Οι 5 μεγάλοι μύθοι
Γιατί η jazz έχει αυτή τη φήμη;
Η jazz δεν ήταν πάντα «δύσκολη» μουσική. Στη δεκαετία του 1930 ήταν ουσιαστικά η ποπ μουσική της εποχής — οι big bands γέμιζαν χορευτικές αίθουσες και τα ραδιόφωνα. Η απόσταση που αισθάνεται σήμερα ο μέσος ακροατής δεν δημιουργήθηκε από την ίδια τη μουσική, αλλά από έναν συνδυασμό εξελίξεων: η άνοδος του bebop τη δεκαετία του 1940 μετέφερε τη jazz από τις χορευτικές πίστες στις αίθουσες συναυλιών, η εμφάνιση της ροκ στη δεκαετία του 1950 άλλαξε τις μουσικές προτιμήσεις μιας ολόκληρης γενιάς, και σταδιακά η jazz απέκτησε ακαδημαϊκή διάσταση που την έκανε να φαίνεται αποκλειστική.
Το αποτέλεσμα; Σήμερα πολλοί άνθρωποι ακούνε jazz και νιώθουν ότι τους λείπει κάτι — σαν να μην «μπαίνουν» στη μουσική. Αυτό το αίσθημα δεν είναι αποτυχία ακρόασης. Είναι απλώς έλλειψη γνωριμίας με μια γλώσσα που χρειάζεται, όπως κάθε γλώσσα, λίγο χρόνο για να γίνει οικεία.
Οι πέντε μεγάλοι μύθοι για τη jazz
Αυτός είναι ο πιο συχνός μύθος και ο πιο επίμονος. Ο αυτοσχεδιασμός στη jazz δεν είναι «ό,τι βγει» — είναι δομημένη αφήγηση μέσα σε ένα αρμονικό και ρυθμικό πλαίσιο που όλοι οι μουσικοί στη σκηνή γνωρίζουν.
Ένας jazz μουσικός που αυτοσχεδιάζει πάνω σε ένα standard γνωρίζει ακριβώς σε ποια συγχορδία βρίσκεται, ποια κλίμακα χρησιμοποιεί και πού οδηγεί η αρμονική πρόοδος. Ο αυτοσχεδιασμός μοιάζει περισσότερο με αυτοσχέδια ομιλία σε γλώσσα που κατέχεις άριστα, παρά με τυχαία λόγια. Η jazz vocabulary — το λεξιλόγιο που χτίζει κάθε μουσικός μέσα από χρόνια ακρόασης και μελέτης — είναι αυτό που δίνει νόημα στον αυτοσχεδιασμό.
Πολλοί φαντάζονται τη jazz ως μουσική που ακούγεται σε κλειστά δωμάτια με ανθρώπους που κρατούν ποτήρι κρασί και κάνουν νόημα με το κεφάλι. Η εικόνα αυτή έχει κατασκευαστεί εν μέρει από τον κινηματογράφο και εν μέρει από ορισμένους κύκλους της jazz κοινότητας που επέλεξαν να παρουσιάσουν τη μουσική τους ως «υψηλή τέχνη».
Η jazz γεννήθηκε στους δρόμους της Νέας Ορλεάνης από μουσικούς εργατικής τάξης. Ήταν μουσική για χορό, για γιορτή, για κοινότητα. Το blues — η καρδιά της jazz — είναι η πιο άμεση μουσική έκφραση ανθρώπινου πόνου και χαράς. Αν η jazz σου φαίνεται «κρύα» ή «απόμακρη», σχεδόν σίγουρα δεν έχεις ακούσει ακόμα την ηχογράφηση που θα αλλάξει αυτή την εντύπωση.
Η ιδέα ότι η jazz είναι κάτι που «είτε το έχεις είτε δεν το έχεις» είναι ίσως η πιο επιβλαβής παρανόηση για όποιον θέλει να ασχοληθεί με αυτή τη μουσική. Οδηγεί πολλούς μαθητές να τα παρατούν νωρίς, πιστεύοντας ότι δεν «γεννήθηκαν» για jazz.
Η jazz είναι γλώσσα. Και κάθε γλώσσα μαθαίνεται. Οι μεγάλοι μουσικοί της jazz — ο Miles Davis, ο John Coltrane, ο Bill Evans — δούλεψαν σκληρά για χρόνια. Ακούσανε ατελείωτες ώρες, αντιγράψανε solos, μελέτησαν αρμονία. Το ταλέντο δεν είναι το σημείο εκκίνησης — είναι το αποτέλεσμα της αφοσίωσης. Η τεχνική του comping, η αρμονία, το phrasing — όλα αυτά διδάσκονται και μαθαίνονται με μεθοδική μελέτη.
Πολλοί αντιλαμβάνονται τη jazz ως μουσείο — κάτι που διατηρείται επειδή πρέπει, αλλά δεν έχει σχέση με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Συνδυάζεται με ασπρόμαυρες φωτογραφίες, παλιά κοστούμια και εποχές που πέρασαν.
Η jazz είναι από τις πιο ζωντανές μουσικές στον κόσμο σήμερα. Καλλιτέχνες όπως ο Kamasi Washington, ο Robert Glasper και ο Nubya Garcia φέρνουν τη jazz σε διάλογο με την hip-hop, τη soul και την ηλεκτρονική μουσική. Ταυτόχρονα, σχεδόν κάθε σύγχρονο pop ή r&b παραγωγό — αν ρωτηθεί — θα αναγνωρίσει τη jazz ως θεμέλιο. Η jazz δεν είναι νεκρή. Απλώς δεν είναι πάντα ευδιάκριτη στην επιφάνεια.
Αυτό είναι το μύθο που με αγγίζει περισσότερο ως πιανίστας. Η ιδέα ότι η jazz είναι «διανοητική» μουσική χωρίς σωματική αντίδραση, χωρίς αίσθηση, χωρίς groove.
Το swing — η ρυθμική καρδιά της jazz — είναι μια από τις πιο φυσικές, σωματικές αισθήσεις στη μουσική. Όταν το rhythm section σουινγκάρει σωστά, το groove είναι αναπόφευκτο. Δεν χρειάζεσαι θεωρητικές γνώσεις για να νιώσεις τον Oscar Peterson να σε παρασέρνει ή τον Herbie Hancock να σε κάνει να κουνάς το κεφάλι. Το groove είναι εκεί. Απλώς χρειάζεται λίγη εξοικείωση για να το αναγνωρίσεις.
Το πρόβλημα της πρώτης επαφής
Ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος έχει να κάνει με το πώς γνωρίζουμε τη jazz για πρώτη φορά. Αν η πρώτη σου επαφή ήταν ένα avant-garde κομμάτι με ελεύθερη αρμονία και απρόβλεπτους ρυθμούς, το πιθανότερο είναι να αισθάνθηκες χαμένος. Αυτό δεν σημαίνει ότι η jazz δεν είναι για σένα — σημαίνει ότι ξεκίνησες από το λάθος σημείο.
Υπάρχουν κομμάτια της jazz που είναι άμεσα προσβάσιμα από την πρώτη ακρόαση: το Kind of Blue του Miles Davis, το Waltz for Debby του Bill Evans, τα blues του Oscar Peterson. Αυτά δεν απαιτούν θεωρητική κατάρτιση για να σου αγγίξουν κάτι. Απαιτούν μόνο ανοιχτά αυτιά.
Γιατί αξίζει να μπεις στη jazz
Αν είσαι μουσικός — και ιδιαίτερα πιανίστας — η jazz σου ανοίγει πόρτες που καμία άλλη μουσική δεν μπορεί. Η αρμονία της jazz, η προσέγγισή της στο phrasing και την articulation, η σχέση της με το ρυθμό — όλα αυτά σε εκπαιδεύουν να ακούς και να αντιδράς μουσικά με τρόπο που δεν υπάρχει αλλού.
Και αν δεν είσαι μουσικός; Η jazz σε μαθαίνει να ακούς διαφορετικά. Να παρακολουθείς μια συνομιλία ανάμεσα σε μουσικά όργανα. Να ακούς την ένταση και την αποδέσμευση, την ερώτηση και την απάντηση. Να εκτιμάς την παύση εξίσου με τον ήχο.
Η jazz δεν ζητά τελειότητα από τον ακροατή. Ζητά μόνο παρουσία.
Πού να ξεκινήσεις — αν θέλεις να μάθεις jazz piano
Αν η jazz σε ενδιαφέρει ως ακροατής και αναρωτιέσαι αν μπορείς να μάθεις να την παίζεις, η απάντηση είναι ναι — με μέθοδο και υπομονή. Το πρώτο βήμα δεν είναι να μάθεις «όλη την αρμονία» ή να αποστηθίσεις κλίμακες. Το πρώτο βήμα είναι να αρχίσεις να ακούς ενεργά και να κατανοείς τη δομή που κρύβεται πίσω από αυτό που ακούς.
Αν θέλεις να μελετήσεις τη δομή της jazz αρμονίας, ξεκίνα από τα βασικά του blues — η πιο θεμελιώδης μορφή της jazz που βρίσκεται κάτω από σχεδόν κάθε κομμάτι. Στη συνέχεια, μπορείς να δεις πώς δομείται ένα jazz standard και πώς να το προσεγγίσεις στο πιάνο.
Θέλεις να ξεκινήσεις με jazz piano;
Κάνε εγγραφή στο newsletter του jazzteaching.gr και λάβε τακτικά άρθρα, αναλύσεις και υλικό για jazz piano — στα ελληνικά.
Εγγραφή στο NewsletterΗ jazz δεν είναι για «ειδικούς»
Στο τέλος, η παρεξήγηση γύρω από τη jazz δεν είναι πρόβλημα της μουσικής — είναι πρόβλημα της παρουσίασής της. Για πολλές δεκαετίες, η jazz παρουσιάστηκε ως «σοβαρή τέχνη» που απαιτεί ειδικές γνώσεις για να εκτιμηθεί. Αυτό δημιούργησε ένα τείχος ανάμεσα στη μουσική και στον κόσμο που θα μπορούσε να την αγαπήσει.
Αλλά η jazz δεν χρειάζεται υπεράσπιση. Χρειάζεται γνωριμία. Χρειάζεται εκείνη τη μία ηχογράφηση, εκείνη τη μία στιγμή που κάτι «κλικάρει» — και μετά δεν ξανακούς τη μουσική με τον ίδιο τρόπο.
Αν διαβάζεις αυτό το άρθρο και αναρωτιέσαι αν η jazz είναι για σένα: είναι. Δεν χρειάζεσαι άδεια να την ακούσεις, να την αγαπήσεις, ή να αρχίσεις να την παίζεις. Χρειάζεσαι μόνο να ξεκινήσεις.
