Oscar Peterson: Τα 5 T’s του Jazz Piano

Κάποτε ρώτησα έναν μαθητή μου να μου περιγράψει τι τον συγκινεί στο παίξιμο ενός μεγάλου πιανίστα. Δυσκολεύτηκε να βρει λέξεις. «Κάτι… έχει», μου είπε. Αυτό το «κάτι» έχει ένα όνομα — έχει, μάλιστα, πέντε. Ο Oscar Peterson, ο «Μαχαραγιάς του πληκτρολογίου» όπως τον αποκαλούσε ο Duke Ellington, το είχε διατυπώσει εδώ και δεκαετίες: Touch, Technique, Taste, Tone, Time. Τα 5 T’s. Μια φιλοσοφία, όχι απλώς μια λίστα ιδιοτήτων.

Γιατί τα 5 T’s και όχι τεχνικές ασκήσεις;

Υπάρχουν αμέτρητα βιβλία, etudes και method books για το jazz piano. Ο Peterson τα γνώριζε καλά — ο ίδιος έγραψε ένα σημαντικό collection ασκήσεων που κυκλοφορεί μέχρι σήμερα από τη Hal Leonard. Όμως επέλεξε να διατυπώσει τη φιλοσοφία του με πέντε λέξεις που ξεκινούν από το ίδιο γράμμα, γιατί καταλάβαινε ότι η τεχνική χωρίς φιλοσοφικό πλαίσιο είναι κούφια.

Πρότεινε μια ολιστική ματιά στη μουσικότητα: δεν είναι τα δάκτυλα που κάνουν έναν μεγάλο πιανίστα, αλλά η ενότητα ανάμεσα σε αυτό που ακούς, αυτό που αισθάνεσαι και αυτό που εκφράζεις. Κάθε ένα από τα 5 T’s αντιστοιχεί σε μια διαφορετική διάσταση αυτής της ενότητας. Και το σπουδαίο: δεν μπορείς να έχεις πραγματικά το ένα χωρίς τα άλλα.

Touch — Η αφή ως γλώσσα

Το Touch είναι η πρώτη επαφή μεταξύ μουσικού και οργάνου. Δεν είναι απλώς πόση δύναμη βάζεις στο πλήκτρο — είναι πώς βάζεις αυτή τη δύναμη. Ο Peterson μιλούσε για το touch με τον τρόπο που ένας ζωγράφος μιλά για την πινελιά: μπορεί να είναι απαλή, απότομη, legato, percussive, με weight ή χωρίς. Καθεμία δίνει διαφορετικό αποτέλεσμα.

Στα πλήκτρα του πιάνου, το touch επηρεάζει άμεσα τον ήχο. Δύο πιανίστες που χτυπούν την ίδια νότα με την ίδια ένταση μπορεί να παράγουν εντελώς διαφορετικό ήχο — γιατί ο ένας «πέφτει» στο πλήκτρο από ψηλά και ο άλλος «τραβά» την ίδια νότα από μέσα. Ο Peterson είχε ένα touch που μπορούσε να ακούγεται παχύ και στρογγυλό σε μια μπαλάντα και κρυστάλλινο σε ένα up-tempo. Αυτό δεν ήταν τυχαίο.

Technique — Η τεχνική στην υπηρεσία της μουσικής

Ο Peterson ήταν ένας από τους πιο τεχνικά ολοκληρωμένους πιανίστες της jazz ιστορίας. Είχε ασκηθεί ακούραστα από παιδί — η κλασική εκπαίδευση με τον Paul de Marky, μαθητή του Franz Liszt, του έδωσε μια βάση που λίγοι jazz πιανίστες είχαν. Μιλούσε για το να παίζει κάθε γραμμή και με τα δύο χέρια εναλλάξ, να «τζαμάρει» τετράμετρα με τον εαυτό του — και το αριστερό χέρι να απαντά στο δεξί.

Όμως ο ίδιος επέμενε σε κάτι ουσιώδες: η τεχνική δεν είναι σκοπός, είναι μέσο. Η ταχύτητα για χάρη της ταχύτητας δεν λέει τίποτα. Η τεχνική σε ελευθερώνει να σκεφτείς μουσικά — σε κάνει να μην «σκοντάφτεις» στη μηχανική της εκτέλεσης. Αυτό ακριβώς λέμε και εδώ: groove πάνω από ταχύτητα. Μπορείς να διαβάσεις περισσότερα για αυτή την προσέγγιση στο άρθρο για jazz piano comping — πώς η τεχνική υποστηρίζει την επικοινωνία στο σύνολο, όχι τον ανταγωνισμό.

Το Technique του Peterson δεν ήταν αντίθετο με την κλασική εκπαίδευση — ήταν η φυσική της συνέχεια. Ακριβώς όπως πιστεύω ότι η jazz είναι συμπλήρωμα της κλασικής διδασκαλίας, ο Peterson έδειχνε ότι η κλασική τεχνική δίνει τα εργαλεία και η jazz τους δίνει ψυχή.

Taste — Το πιο δύσκολο από τα πέντε

Αν η τεχνική μαθαίνεται με ώρες άσκησης, το Taste είναι πιο σύνθετο. Είναι η αίσθηση του τι να παίξεις, πότε να παίξεις και — εξίσου σημαντικό — πότε να μην παίξεις. Ο Peterson θεωρούσε το taste ως μουσική σύνεση: την ικανότητα να επιλέγεις από ό,τι ξέρεις αυτό που υπηρετεί τη στιγμή.

Στο περίφημο Dick Cavett Show του 1979, ο Peterson έπαιξε ζωντανά στο πλαίσιο μιας συνομιλίας και έδειξε πώς μπορεί κανείς να αλλάξει εντελώς τον χαρακτήρα μιας μελωδίας με διαφορετικά αρμονικά ντυσίματα — το ίδιο θέμα, εντελώς διαφορετική αίσθηση. Το taste είναι αυτή η επιλογή.

Ο Hank Jones — ένας από τους πιανίστες που ο Peterson θαύμαζε βαθύτατα — είχε ίσως το πιο εκλεπτυσμένο taste στην ιστορία της jazz. «Από τον Hank Jones έμαθα πώς να κάνω το πιάνο να μιλά», έλεγε ο Peterson. Η οικονομία, η σιωπή, η λεπτομέρεια που κάνει τη διαφορά — αυτά είναι στοιχεία που εξετάζω στο άρθρο για τον Hank Jones, αν θέλεις να εμβαθύνεις σε αυτή τη διάσταση.

Tone — Ο ήχος ως ταυτότητα

Κλείσε τα μάτια και άκουσε έναν μεγάλο πιανίστα για πέντε δευτερόλεπτα. Θα τον αναγνωρίσεις; Αν ναι, αυτό το «αναγνωρίζω» είναι το Tone. Είναι η προσωπική χροιά, ο ήχος που ανήκει σε ένα πρόσωπο και μόνο.

Ο Peterson είχε έναν ήχο που ήταν αμέσως αναγνωρίσιμος: πλούσιο ήχο στα μπάσα , κρυστάλλινο ήχο στα πρίμα , μια ζεστή μεσαία περιοχή που έδινε βάρος και στις μπαλάντες και στα up-tempo. Αυτός ο ήχος ήταν αποτέλεσμα χρόνων συνειδητής δουλειάς — ποιο πιάνο επέλεγε, πώς κάθεται, πώς ακουμπά το χέρι του, τι ύψος καθίσματος χρησιμοποιεί.

Το Tone δεν είναι κάτι που «έχεις» ή «δεν έχεις». Είναι κάτι που καλλιεργείς με ευαισθησία και πολύ παρατηρητικότητα. Αν θέλεις να καταλάβεις πώς διαφορετικά voicings επηρεάζουν τον ήχο, η δουλειά στα Barry Harris voicings δίνει μια πολύ χειροπιαστή εικόνα αυτής της σχέσης ανάμεσα στην αρμονία και τον χαρακτήρα του ήχου.

Ένας σπουδαίος δάσκαλος που επίσης είχε μοναδικό Tone ήταν ο Bill Evans — αλλά για εντελώς αντίθετους λόγους από τον Peterson. Εκεί που ο Peterson ήταν ορμητικός και γεμάτος, ο Evans ήταν αιθέριος και ενδοσκοπικός βαθύς. Και οι δύο είχαν απόλυτα συνειδητό Tone. Το Tone τους ήταν η μουσική τους ταυτότητα — και η ακρόαση και των δύο είναι μια εξαιρετική άσκηση κατανόησης του τι σημαίνει προσωπικός ήχος στη jazz.

Time — Το πιο θεμελιώδες από όλα

Αν έπρεπε να διαλέξω ένα μόνο από τα 5 T’s ως θεμέλιο όλων των άλλων, θα διάλεγα το Time. Χωρίς αδιάσειστη αίσθηση του χρόνου, το υπόλοιπο κτίριο κουνιέται. Και το ίδιο πίστευε ο Peterson.

Στη συνέντευξή του στον Studs Terkel, ο Peterson μίλησε για το πώς μπορεί να «επιμηκύνει» ή να «συμπιέσει» τον χρόνο σκόπιμα — να δίνει ένα «lay back» feeling σε μια μελωδία ή να την ανεβάζει ρυθμικά, χωρίς να αλλάζει το tempo. Αυτό δεν είναι τυχαίο παίξιμο — είναι ο απόλυτος έλεγχος του Time.

Η σχέση με το Time ξεκινά από το να ακούς το χρόνο, πολύ πριν το παίξεις. Αυτό είναι κάτι που συζητώ εκτενώς στο άρθρο για jazz phrasing και articulation — πώς η φράση βρίσκεται πάντα μέσα στο πλαίσιο του χρόνου, ακόμα και όταν «παίζεις γύρω από το beat».

Για τον Peterson, το Time δεν ήταν μόνο ρυθμική ακρίβεια. Ήταν επικοινωνία με τους συμπαίκτες του. Τα τρίο του ήταν γνωστά για την εκπληκτική συνοχή τους — ο Ray Brown στο μπάσο, ο Herb Ellis στην κιθάρα, αργότερα ο Ed Thigpen στα ντραμς. Αυτή η συνοχή δεν ήταν τυχαία: ο καθένας είχε εσωτερικό Time που μιλούσε με τους άλλους.

Τα 5 T’s ως σύστημα αυτοαξιολόγησης

Ό,τι κάνει τα 5 T’s τόσο χρήσιμα στη διδασκαλία είναι ότι λειτουργούν ως εργαλείο αυτοαξιολόγησης. Μετά από κάθε ηχογράφηση — έστω ένα home recording από κινητό — μπορείς να «περάσεις» αυτές τις πέντε κατηγορίες:

Πώς ήταν το Touch μου; Είχα ποικιλία ή ήμουν μονότονος; Η Technique με βοήθησε ή με έπνιξε; Έκανα ωραία επιλογή για τη στιγμή ή προσπάθησα να δείξω περισσότερα από ό,τι χρειαζόταν (Taste); Είχα προσωπικό Tone ή «έκρυψα» τον εαυτό μου πίσω από τις νότες; Και το Time — ένιωθα σίγουρος, ήμουν μέσα στο groove, ή κυνηγούσα το beat;

Αυτό ακριβώς κάνω και με τους μαθητές μου όταν μελετάμε ένα jazz standard — η ανάλυση δεν σταματά στην αρμονία. Αν θέλεις να δεις πώς εφαρμόζεται αυτή η διαδικασία σε ένα πλήρες κομμάτι, διάβασε το άρθρο «Πώς να μελετήσεις ένα Jazz Standard» — τα 5 T’s μπαίνουν φυσικά μέσα σε εκείνα τα 14 βήματα.

Ο Thelonious Monk, που έδωσε τις δικές του 25 συμβουλές στους μουσικούς, είχε μια ανάλογη φιλοσοφία — αν και εκφρασμένη με τον δικό του αινιγματικό τρόπο. Η ουσία είναι κοινή: το πιο σημαντικό δεν είναι τι παίζεις, αλλά πώς το παίζεις και γιατί.

Τι μπορεί να πάρει ο κάθε μαθητής από τα 5 T’s

Αν είσαι αρχάριος: ξεκίνα από το Time. Ένα σταθερό, εσωτερικό αίσθημα του ρυθμού είναι η βάση πάνω στην οποία χτίζεται τα υπόλοιπα. Χωρίς Time, το Touch δεν έχει νόημα, η Technique δεν έχει που να στηριχτεί, το Tone δεν έχει περιεχόμενο και το Taste δεν έχει χώρο.

Αν είσαι σε ενδιάμεσο επίπεδο: δούλεψε το Taste. Είναι εκεί που οι περισσότεροι πιανίστες «κολλούν» — ξέρουν αρκετές νότες, έχουν μέτρια τεχνική, αλλά δεν ξέρουν πότε και τι να επιλέξουν. Ακούσου σε ηχογράφηση με κριτικό αυτί. Πού «γέμισες» χωρίς λόγο; Πού θα μπορούσες να είχες αφήσει χώρο;

Αν είσαι σε προχωρημένο επίπεδο: εστίασε στο Tone. Έχεις τα εργαλεία — τώρα πρέπει να αναρωτηθείς: ποιος είμαι εγώ στο πιάνο; Τι έχω να πω που δεν λέει κανείς άλλος; Ο Peterson δεν ήταν απλώς καλύτερος τεχνικά από πολλούς. Ήταν αναντικατάστατος ηχητικά.

Ο Peterson σε βίντεο: δες τα 5 T’s σε δράση

Η καλύτερη τεκμηρίωση της φιλοσοφίας του Peterson σε ένα και μόνο βίντεο είναι η εμβληματική εμφάνισή του στο Dick Cavett Show το 1979. Μέσα σε λίγα λεπτά, ο Peterson εξηγεί, παίζει, αστειεύεται και διδάσκει — χωρίς να κάνει διάλεξη. Τα 5 T’s δεν τα αναφέρει ρητά, αλλά τα ζει μπροστά στην κάμερα.

Σχετικά άρθρα

• Hank Jones — Μαθήματα Jazz Piano από έναν Μάστορα της Οικονομίας
• Thelonious Monk: 25 Συμβουλές για Μουσικούς
• Jazz Phrasing & Articulation — Πώς να Μιλάς μέσα από το Πιάνο