Bud Powell: Η Φιλοσοφία του Bebop Πιάνου σε 6 Μαθήματα

Ο Bud Powell (1924–1966) είναι ο πιανίστας που πήρε τη γλώσσα του bebop από το σαξόφωνο του Charlie Parker και τη μετέφερε στο πιάνο. Από αυτόν ξεκινάει, ουσιαστικά, όλο το σύγχρονο jazz πιάνο: το δεξί χέρι που «τραγουδά» σαν πνευστό, το αριστερό που λέει μόνο τα απαραίτητα, το piano trio όπως το ξέρουμε σήμερα. Σε αυτό το άρθρο δεν θα σταθώ τόσο στη βιογραφία του όσο στη φιλοσοφία του Bud Powell πάνω στο παίξιμο. Τι σκεφτόταν όταν έπαιζε, τι μπορούμε να κρατήσουμε εμείς σήμερα, και πώς αυτό μεταφράζεται σε καθημερινή μελέτη στο πιάνο. Όσα χρόνια διδάσκω, κάθε μαθητής που θέλει να καταλάβει πραγματικά το bebop κάποια στιγμή πρέπει να περάσει από τον Bud. Δεν υπάρχει παράκαμψη.

1. Γιατί ο Bud Powell θεωρείται ο θεμελιωτής του bebop πιάνου;

Πριν από τον Bud, το jazz πιάνο ήταν κυρίως ένα «ορχηστρικό» όργανο. Ο stride πιανίστας κρατούσε μόνος του μπάσο, αρμονία και ρυθμό με το αριστερό, και διακοσμούσε τη μελωδία με το δεξί. Ήταν μια μουσική αυτάρκειας: ο πιανίστας έπρεπε να τα κάνει όλα.

Ο Bud έκανε κάτι ριζοσπαστικό. Είπε ουσιαστικά: «Δεν χρειάζεται να τα κάνω όλα εγώ. Υπάρχει μπασίστας, υπάρχει ντράμερ. Εγώ θα πω μια ιστορία.» Από εκείνη τη στιγμή το πιάνο μπορούσε να μιλήσει με την ίδια ελευθερία που μιλούσαν το σαξόφωνο του Parker και η τρομπέτα του Dizzy Gillespie.

Ο Herbie Hancock το περιέγραψε με μια φράση που λέει τα πάντα: ο Bud ήταν το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκε όλο το οικοδόμημα του σύγχρονου jazz πιάνου. Κάθε πιανίστας μετά από αυτόν, είτε πέρασε μέσα από τη γλώσσα του, είτε προσπαθεί συνειδητά να ξεφύγει από αυτήν.

Και ο ίδιος ο Monk, που σπάνια επαινούσε, έλεγε ότι κανείς δεν μπορούσε να παίξει σαν τον Bud.

2. Το δεξί χέρι ως πνευστό: η φιλοσοφία της γραμμής

Η πρώτη και πιο σημαντική ιδέα του Bud Powell είναι απλή: το δεξί χέρι είναι μια φωνή, όχι ένα δάχτυλο που τρέχει. Ο Bud άκουγε τον Charlie Parker και σκεφτόταν σαν σαξοφωνίστας. Οι γραμμές του έχουν αρχή, μέση και τέλος. Έχουν ανάσα.

Αν ακούσεις προσεκτικά, θα δεις ότι ο Bud δεν παίζει «ατελείωτα όγδοα». Παίζει σύντομες, καθαρά διατυπωμένες φράσεις, σαν προτάσεις σε μια ομιλία. Κάθε φράση λέει κάτι και μετά σταματάει, για να αφήσει την επόμενη να έρθει.

Η ανάσα ως δομικό στοιχείο

Ένας σαξοφωνίστας πρέπει να αναπνεύσει. Ο πιανίστας δεν έχει αυτόν τον περιορισμό, και ακριβώς γι’ αυτό συχνά παίζει χωρίς τέλος. Ο Bud έπαιζε σαν να είχε πνεύμονες. Αυτή η «τεχνητή» ανάσα είναι που κάνει τις γραμμές του να ακούγονται μουσική και όχι άσκηση.

Εδώ συνδέεται άμεσα και η άρθρωση: πώς τονίζεις, πού κάνεις legato, πού κόβεις. Αν θέλεις να το δουλέψεις συστηματικά, έχω γράψει αναλυτικά για το jazz phrasing και την άρθρωση στο πιάνο.

3. Το αριστερό χέρι: οικονομία αντί για γέμισμα

Αν το δεξί χέρι του Bud είναι το πνευστό, το αριστερό είναι το μάθημα της οικονομίας. Ο Bud κράτησε στο αριστερό μόνο τα απολύτως απαραίτητα: συνήθως δύο νότες. Τη ρίζα και την έβδομη, ή τη ρίζα και την τρίτη (συχνά ανοιγμένη σε δέκατη).

Αυτά είναι τα λεγόμενα «Bud Powell shells». Προσοχή εδώ για τους μαθητές μας: δεν είναι το ίδιο με το shell voicing που χρησιμοποιούμε στη μέθοδο Barry Harris (ρίζα κάτω, κορυφή της 6th πάνω). Είναι συγγενικές ιδέες, αλλά με διαφορετική λογική και διαφορετικό ήχο.

Shell	Νότες (στο C7)	Πότε το χρησιμοποιείς
1 – 7♭	C – B♭	Δεσπόζουσες και minor7 συγχορδίες
1 – 3	C – E	Major και major 6 συγχορδίες, αλλά και σε δεσπόζουσες για ποικιλία
1 – 10	C – E (μία οκτάβα πάνω)	Όταν θέλεις πιο ανοιχτό, «γεμάτο» ήχο χωρίς να βαραίνεις

Γιατί τόσο λίγες νότες;

Γιατί ο Bud εμπιστευόταν τους συνεργάτες του. Ο μπασίστας έδινε τη ρίζα, ο ντράμερ το time, και το αριστερό χέρι μπορούσε απλώς να «σπρώχνει» την αρμονία, να υπογραμμίζει τον ρυθμό με σύντομα, κοφτά χτυπήματα. Το λιγότερο αφήνει χώρο. Και ο χώρος, όπως λέω συχνά στους μαθητές μου, είναι κι αυτός μουσική.

Αυτή η λογική οικονομίας είναι και η βάση για ένα καλό jazz piano comping: λιγότερες νότες, πιο ξεκάθαρη πρόθεση.

4. Groove πριν από ταχύτητα: το time ως στάση ζωής

Ο Bud Powell έμεινε στην ιστορία για τα γρήγορα tempo του. Αυτό όμως είναι παγίδα για τον μαθητή που τον ακούει. Το εντυπωσιακό δεν είναι η ταχύτητα. Το εντυπωσιακό είναι ότι ακόμα και στα πιο γρήγορα tempo, ο Bud swing-άρει. Η κάθε νότα κάθεται στο σωστό σημείο του beat.

Η ταχύτητα χωρίς groove είναι επίδειξη. Το groove χωρίς ταχύτητα είναι ήδη μουσική. Αυτό λέω πάντα και, όσο περισσότερο ακούω τον Bud, τόσο πιο πολύ το πιστεύω.

Ο Bud τραγουδούσε όσο έπαιζε

Σε πολλές ζωντανές ηχογραφήσεις του τον ακούς να σιγοτραγουδά τις γραμμές του. Δεν ήταν εκκεντρικότητα. Ήταν σημάδι ότι η μουσική ξεκινούσε μέσα του, από το αυτί και τη φωνή, και μετά περνούσε στα δάχτυλα. Αυτή είναι και η βάση της μεθοδικής ακουστικής εκπαίδευσης που προτείνω: πρώτα ακούς και τραγουδάς, μετά παίζεις. Όχι μαντεψιές.

5. Κλασική βάση και jazz φωνή: συμπληρωματικά, όχι αντίθετα

Ο Bud μεγάλωσε με κλασικό πιάνο. Η τεχνική του, η ανεξαρτησία των χεριών, η ικανότητά του να ελέγχει δυναμικές και ήχο, όλα αυτά έχουν ρίζες σε εκείνη την εκπαίδευση. Δεν «ξέχασε» την κλασική για να παίξει jazz. Την έβαλε στην υπηρεσία της.

Αυτό είναι κάτι που λέω συχνά σε μαθητές που έρχονται από ωδεία: η κλασική σου κατάρτιση δεν είναι εμπόδιο, είναι εργαλείο. Η κλασική εκπαίδευση σε μαθαίνει να αναπαράγεις με ακρίβεια. Η jazz σού ζητάει κάτι επιπλέον: να αναπαράγεις και να δημιουργείς. Ο Bud είναι η απόδειξη ότι τα δύο συνυπάρχουν.

Ο συνθέτης πίσω από τον πιανίστα

Ο Bud δεν ήταν μόνο αυτοσχεδιαστής. Ήταν και σπουδαίος συνθέτης. Κομμάτια όπως το «Un Poco Loco» (1951), το «Tempus Fugit», το «Celia», το «Parisian Thoroughfare» και το «Glass Enclosure» δείχνουν έναν μουσικό που σκεφτόταν σε επίπεδο φόρμας και αρχιτεκτονικής, όχι μόνο σε επίπεδο solo.

Το «Un Poco Loco», ειδικά, με τον Curley Russell στο μπάσο και τον Max Roach στα τύμπανα, είναι μάθημα για το πώς ένα σταθερό ρυθμικό μοτίβο μπορεί να κρατήσει ολόκληρη σύνθεση. Η επανάληψη ως ένταση, όχι ως μονοτονία.

6. Monk, ακρόαση και ταπεινότητα: η κληρονομιά του Bud Powell

Η σχέση του Bud με τον Thelonious Monk είναι από τις πιο συγκινητικές φιλίες στην ιστορία της jazz. Ο Monk τον καθοδήγησε νέο, τον υπερασπίστηκε όταν οι άλλοι δεν τον καταλάβαιναν, και του αφιέρωσε το «In Walked Bud». Ο Bud, με τη σειρά του, ήταν από τους πρώτους που ηχογράφησαν μουσική του Monk, και το 1961 κυκλοφόρησε ολόκληρο δίσκο αφιερωμένο σε αυτόν, το A Portrait of Thelonious. Αν σε ενδιαφέρει η σκέψη του Monk, έχω συγκεντρώσει 25 συμβουλές του Thelonious Monk προς τους μουσικούς.

Μια ιστορία από την Κοπεγχάγη

Τον Φεβρουάριο του 1962, ο Bud εμφανίστηκε στο Café Montmartre της Κοπεγχάγης. Στο μπάσο ήταν ένας 15χρονος Δανός: ο Niels-Henning Ørsted Pedersen, που αργότερα θα γινόταν ένας από τους κορυφαίους μπασίστες της jazz. Ο νεαρός ρωτούσε τον Bud για τη φόρμα και την αρμονία των κομματιών. Ο Bud δεν του απαντούσε. Του έγνεφε μόνο.

Κι έτσι ο NHØP έμαθε με τον μόνο τρόπο που μένει: ακούγοντας. Για μένα αυτή η ιστορία είναι όλο το μάθημα. Η jazz δεν μαθαίνεται μόνο με εξηγήσεις. Μαθαίνεται με το αυτί ανοιχτό και με την ταπεινότητα να δεχτείς ότι η μουσική σε οδηγεί.

Από τον Bud στον Barry Harris

Για εμάς στο JazzTeaching.gr ο Bud έχει και μια ιδιαίτερη σημασία. Ο Barry Harris, του οποίου τη μέθοδο ακολουθούμε, θεωρούσε τον Bud και τον Charlie Parker τα κεντρικά πρότυπα της bebop γλώσσας. Πολλά από όσα διδάσκουμε για τις 6th συγχορδίες και τα voicings του Barry Harris είναι, στην ουσία, ένας συστηματικός τρόπος να καταλάβουμε τι έκανε αυθόρμητα ο Bud.

Η ζωή του δεν ήταν εύκολη. Ένας άγριος ξυλοδαρμός από αστυνομικό το 1945 και οι πολλές νοσηλείες που ακολούθησαν σημάδεψαν την υγεία και την καριέρα του. Κι όμως, ακόμα και στα τελευταία του χρόνια, όπως στις εμφανίσεις της Κοπεγχάγης, η μουσική του κρατάει ζεστασιά και χάρη. Αυτό είναι ίσως το πιο δυνατό του μάθημα: η μουσική ως τόπος αξιοπρέπειας.

Από πού να ξεκινήσεις: 5 ηχογραφήσεις του Bud Powell

Κομμάτι	Έτος	Τι να προσέξεις
Bouncing with Bud	1949	Το δεξί χέρι ως πνευστό, δίπλα σε Fats Navarro και Sonny Rollins
Un Poco Loco	1951	Επανάληψη ως ένταση, διάλογος με τον Max Roach
Tempus Fugit	1949	Γρήγορο tempo χωρίς να χάνεται το swing
Glass Enclosure	1953	Ο Bud ως συνθέτης φόρμας, η κλασική του βάση
Anthropology (live)	1962	Ο ώριμος Bud σε trio, το αριστερό χέρι σε απόλυτη οικονομία

Δες τον Bud Powell ζωντανά: Κοπεγχάγη, 1962

Ελάχιστα πλάνα του Bud έχουν σωθεί, και κανένα από τη δεκαετία του 1940. Αυτή η εμφάνιση στο Café Montmartre, με τον Niels-Henning Ørsted Pedersen στο μπάσο και τον Jørn Elniff στα τύμπανα, είναι από τα πιο πολύτιμα ντοκουμέντα που έχουμε. Πρόσεξε το αριστερό του χέρι: πόσο λίγο παίζει και πόσο πολύ λέει.

Οι πρωτότυπες ταινίες από την Κοπεγχάγη του 1962 φυλάσσονται σήμερα στη συλλογή Francis Paudras του Institute of Jazz Studies (Rutgers University).

Τι κρατάμε από τη φιλοσοφία του Bud Powell

1. Το δεξί χέρι είναι φωνή. Φράσεις με ανάσα, όχι ατελείωτα όγδοα.
2. Το αριστερό χέρι είναι οικονομία. Δύο νότες, καθαρή πρόθεση, χώρος για τους άλλους.
3. Το groove προηγείται της ταχύτητας. Το γρήγορο αξίζει μόνο αν swing-άρει.
4. Πρώτα ακούς και τραγουδάς, μετά παίζεις.
5. Η κλασική βάση είναι σύμμαχος. Αναπαραγωγή και δημιουργία μαζί.
6. Η ταπεινότητα είναι μουσική προϋπόθεση. Η μουσική σε οδηγεί, όχι το αντίθετο.