Δάσκαλος μουσικής: για ποιον είναι τελικά εκεί;

Υπάρχει μια ερώτηση που με συνοδεύει από τα πρώτα μου χρόνια στη διδασκαλία και δεν έχει σταματήσει ποτέ να με απασχολεί. Για ποιον είναι τελικά ο δάσκαλος; Για εκείνον που έχει ήδη τη jazz μέσα του; Για εκείνον που μελετάει κάθε μέρα και θέλει να γίνει επαγγελματίας; Ή και για εκείνον που έρχεται μία φορά την εβδομάδα στο πιάνο για να ξεφύγει από τη μέρα του; Αυτό το κείμενο δεν είναι μάθημα. Είναι η δική μου απάντηση.

Ο δάσκαλος μουσικής είναι εκεί για όλους. Όχι μόνο για τον ταλαντούχο, όχι μόνο για τον επιμελή. Είναι εκεί και για τον άνθρωπο που δεν ξέρει ακόμα αν θα αγαπήσει τη μουσική, αλλά ήρθε να δοκιμάσει. Και αν με ρωτήσεις πού στέκεται πιο κοντά, θα σου πω: δίπλα σε εκείνον που τον χρειάζεται περισσότερο. Αυτός σπάνια είναι ο πιο ταλαντούχος της τάξης. Είναι συνήθως εκείνος που ήρθε από πιο μακριά.

Για ποιον είναι ο δάσκαλος μουσικής;

Ας είμαστε ειλικρινείς. Είναι εύκολο να διδάξεις κάποιον που έχει έφεση. Του δείχνεις μια ιδέα και την παίρνει. Του προτείνεις έναν δίσκο και την επόμενη εβδομάδα έρχεται με δέκα ερωτήσεις. Είναι επίσης ευχάριστο να διδάξεις τον επιμελή, αυτόν που κάνει ό,τι του λες, που μελετάει κάθε μέρα και βλέπεις την πρόοδο από μάθημα σε μάθημα.

Υπάρχει όμως και ένας τρίτος άνθρωπος. Αυτός που δεν έχει σχέση με τη jazz, ίσως ούτε με το πιάνο. Δουλεύει όλη μέρα, έχει οικογένεια, έχει υποχρεώσεις. Δεν θα μελετήσει δύο ώρες τη μέρα. Ήρθε γιατί ήθελε κάτι δικό του. Μια ωραία συνήθεια. Μια διέξοδο. Μια ώρα την εβδομάδα που δεν ανήκει σε κανέναν άλλο.

Η απάντησή μου είναι απλή: ο δάσκαλος είναι για όλους αυτούς. Και ο τρόπος που στέκεται απέναντι στον τρίτο λέει πολλά για το τι δάσκαλος είναι.

Δάσκαλος και καθηγητής: ποια είναι η διαφορά;

Στα ελληνικά έχουμε δύο λέξεις και συχνά τις χρησιμοποιούμε σαν να σημαίνουν το ίδιο. Δεν σημαίνουν. Η λέξη καθηγητής έρχεται από το «καθηγούμαι», που σημαίνει οδηγώ, προπορεύομαι. Ο καθηγητής πηγαίνει μπροστά και δείχνει τον δρόμο. Ο δάσκαλος, από το «διδάσκω», είναι αυτός που περπατάει μαζί σου στον δρόμο.

Θέλω να είμαι ξεκάθαρος, γιατί αυτό εύκολα παρεξηγείται. Δεν το λέω υποτιμητικά για κανέναν. Πολλοί καθηγητές είναι βαθιά δάσκαλοι, και κάποιος που λέγεται δάσκαλος μπορεί να μην είναι. Δεν είναι θέμα τίτλου. Ο καθηγητής έχει μια θέση. Ο δάσκαλος έχει μια σχέση.

Η τελευταία γραμμή είναι για μένα η πιο σημαντική. Ο δάσκαλος είναι εκεί για σένα κάθε στιγμή, αλλά δεν βλέπει στη θέση σου. Δεν σου λέει μόνο «αυτή είναι μια ii–V–I, παίξε αυτή την κλίμακα». Σου λέει «άκου το μπάσο. Πού πάει;». Και αφήνει εσένα να το ανακαλύψεις. Αυτό που ανακαλύπτεις μόνος σου μένει. Αυτό που σου είπαν, το ξεχνάς.

Τρεις άνθρωποι μπροστά στο ίδιο πιάνο

Κάθε μαθητής είναι μοναδικός, το ξέρουμε. Αλλά αν κοιτάξω πίσω σε όλα αυτά τα χρόνια διδασκαλίας, βλέπω τρεις στάσεις απέναντι στη μουσική. Και η καθεμιά ζητάει κάτι διαφορετικό από τον δάσκαλο.

Ο μυημένος: αυτός που έχει ήδη τη jazz μέσα του

Έχει ακούσει πολύ. Έχει αυτί, έχει περιέργεια, έχει έφεση. Φαινομενικά είναι ο πιο εύκολος μαθητής. Ο κίνδυνος όμως εδώ δεν είναι για τον μαθητή. Είναι για τον δάσκαλο. Είναι πολύ ευχάριστο να διδάσκεις κάποιον που «τα παίρνει», και εύκολα το εγώ μας αρχίζει να καμαρώνει μέσα από αυτόν. Αυτός ο μαθητής δεν χρειάζεται κάποιον να τον θαυμάζει. Χρειάζεται κάποιον να του δείξει πού δεν έχει κοιτάξει ακόμα.

Ο επιμελής: αυτός που θέλει να προχωρήσει επαγγελματικά

Μελετάει κάθε μέρα. Έχει στόχο, ίσως σπουδές, ίσως μια σκηνή. Χρειάζεται μέθοδο, δομή, ειλικρίνεια. Χρειάζεται να ακούσει την αλήθεια για το παίξιμό του, ακόμα κι όταν δεν είναι ευχάριστη. Ο κίνδυνος εδώ είναι να γίνει το μάθημα εξέταση. Να μετράμε μόνο το αποτέλεσμα και να ξεχνάμε ότι απέναντί μας κάθεται ένας άνθρωπος με αγωνία, που κουβαλάει την πίεση του στόχου του. Ακόμα και ο πιο επιμελής χρειάζεται να θυμάται γιατί ξεκίνησε.

Αυτός που ήρθε για να ξεφύγει

Δεν είναι τόσο επιμελής. Μελετάει όταν προλαβαίνει. Κάποιες εβδομάδες έρχεται χωρίς να έχει ανοίξει το πιάνο. Αλλά έρχεται. Και αυτό το «αλλά έρχεται» είναι το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει να δει ο δάσκαλος. Για αυτόν τον άνθρωπο το μάθημα δεν είναι βήμα προς μια καριέρα. Είναι ανάσα. Ο κίνδυνος εδώ είναι ο πιο ύπουλος: να τον θεωρήσουμε, χωρίς να το πούμε, λιγότερο «σοβαρό». Και να του δώσουμε, χωρίς να το καταλάβουμε, λιγότερο.

Γιατί ο δάσκαλος μουσικής στέκεται πιο κοντά σε αυτόν που δεν είναι «προορισμένος»

Θα σου πω κάτι που ίσως ακούγεται παράξενο. Ο μυημένος και ο επιμελής θα βρουν τον δρόμο τους, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Θα ακούσουν δίσκους, θα βρουν βιβλία, θα πάνε σε jam sessions. Ο δάσκαλος τους βοηθάει να φτάσουν πιο γρήγορα και πιο σωστά, αλλά ο δρόμος υπάρχει ήδη μπροστά τους.

Ο τρίτος άνθρωπος δεν έχει δρόμο ακόμα. Έχει μια πόρτα μισάνοιχτη. Αν ο δάσκαλος δεν τη σπρώξει μαζί του, απαλά, με υπομονή, μπορεί να κλείσει. Και εκεί βρίσκεται για μένα η μεγαλύτερη χαρά αυτής της δουλειάς: να ανοίγεις δρόμους εκεί που δεν υπήρχαν. Να βλέπεις κάποιον που ήρθε «απλώς για ένα μάθημα» να αρχίζει, μήνα με τον μήνα, να ακούει αλλιώς. Να σου ζητάει έναν δίσκο. Να σου λέει ότι σιγοτραγουδούσε ένα standard στο αυτοκίνητο.

Γιατί το πάθος δεν είναι πάντα το σημείο εκκίνησης. Πολλές φορές είναι το αποτέλεσμα. Δεν χρειάζεται να αγαπάς τη jazz για να ξεκινήσεις. Χρειάζεσαι κάποιον που θα σου δώσει τον χώρο να την αγαπήσεις με τον καιρό.

Η παιδαγωγική έρευνα λέει κάτι παρόμοιο. Η Θεωρία του Αυτοπροσδιορισμού των Edward Deci και Richard Ryan, μία από τις πιο τεκμηριωμένες θεωρίες για το κίνητρο, περιγράφει τρεις ανάγκες που κάνουν έναν άνθρωπο να αγαπήσει κάτι από μέσα του: την αυτονομία, την αίσθηση ότι τα καταφέρνει, και τη σύνδεση με τους άλλους. Το τρίτο είναι ακριβώς ο δάσκαλος. Το εσωτερικό κίνητρο δεν γεννιέται με πίεση. Γεννιέται μέσα σε μια σχέση.

Ο Barry Harris το είχε καταλάβει πριν από όλους μας. Για δεκαετίες έκανε τα εβδομαδιαία workshops του στη Νέα Υόρκη ανοιχτά σε όλους. Δίπλα δίπλα κάθονταν επαγγελματίες μουσικοί και άνθρωποι που μόλις είχαν αρχίσει. Όλοι τραγουδούσαν μαζί, όλοι έπαιζαν, κανείς δεν ήταν περιττός. Έχω γράψει περισσότερα για αυτό στο άρθρο για τη διδασκαλία του Barry Harris και τα μαθήματα που πήραμε από τον δάσκαλο.

Ο χρόνος και οι θυσίες του καθενός

Κάθε άνθρωπος που κάθεται απέναντί μου στο μάθημα έχει αφήσει κάτι πίσω του για να είναι εκεί. Ο γονιός που βρίσκει μισή ώρα να μελετήσει αφού κοιμηθούν τα παιδιά. Ο άνθρωπος που φεύγει από τη δουλειά κουρασμένος και, αντί να ξαπλώσει, ανοίγει το πιάνο. Ο νέος μουσικός που λέει όχι σε μια έξοδο γιατί έχει μελέτη. Ο συνταξιούχος που πάντα ήθελε να παίξει και τώρα βρήκε επιτέλους τον χρόνο.

Αυτές οι ώρες δεν είναι ίδιες σε αριθμό. Είναι όμως ίδιες σε αξία. Μισή ώρα μελέτης για κάποιον που δουλεύει δέκα ώρες τη μέρα μπορεί να κοστίζει περισσότερο από τρεις ώρες για κάποιον που έχει όλη τη μέρα ελεύθερη. Ο δάσκαλος που μετράει μόνο τις ώρες δεν βλέπει τον άνθρωπο. Ο δάσκαλος που βλέπει τη θυσία, βλέπει.

Γι’ αυτό πιστεύω ότι πρέπει να δίνουμε τον ίδιο χώρο σε όλους. Όχι το ίδιο πρόγραμμα. Τον ίδιο χώρο. Την ίδια προσοχή, τον ίδιο σεβασμό, την ίδια χαρά όταν κάτι πετυχαίνει. Είτε αυτό το «κάτι» είναι ένα σόλο πάνω σε rhythm changes, είτε η πρώτη φορά που κάποιος έπαιξε με τα δύο χέρια μια μελωδία που αγαπάει.

Γιατί είναι δύσκολο για έναν δάσκαλο να κρατήσει αυτή τη στάση

Όλα αυτά ακούγονται ωραία στο χαρτί. Στην πράξη, είναι από τα πιο δύσκολα πράγματα αυτής της δουλειάς. Και θα ήταν ανειλικρινές να μην το πω.

1. Η κούραση. Το έβδομο μάθημα της ημέρας δεν είναι εύκολο να έχει την ίδια ενέργεια με το πρώτο. Ο άνθρωπος όμως που έρχεται στο έβδομο αξίζει το ίδιο.
2. Το εγώ. Όλοι οι δάσκαλοι χαιρόμαστε όταν ένας μαθητής μας διαπρέπει. Είναι ανθρώπινο. Ο κίνδυνος είναι να αρχίσουμε να μετράμε την αξία μας μόνο μέσα από αυτούς που «έφτασαν κάπου».
3. Η υπομονή. Με τον μυημένο βλέπεις αποτέλεσμα αμέσως. Με αυτόν που ήρθε για να ξεφύγει, η πρόοδος είναι αργή και συχνά αόρατη. Θέλει να πιστεύεις σε κάτι που δεν φαίνεται ακόμα.
4. Η εύκολη κατηγοριοποίηση. Είναι πολύ εύκολο να βάλουμε ταμπέλες: «αυτός είναι σοβαρός», «αυτός είναι χόμπι». Οι ταμπέλες μάς γλιτώνουν από τον κόπο να βλέπουμε τον καθένα από την αρχή.
5. Η ίδια η μουσική μας. Ένας μουσικός που διδάσκει έχει και τη δική του πορεία, τις δικές του ανάγκες. Χρειάζεται συνειδητή επιλογή για να αφήνει τη δική του μουσική έξω από την πόρτα και να μπαίνει στη μουσική του μαθητή.

Γι’ αυτό λέω συχνά ότι η ταπεινότητα δεν είναι ηθική πολυτέλεια, ούτε για τον μουσικό ούτε για τον δάσκαλο. Είναι προϋπόθεση. Το έχω γράψει και για τη σκηνή, στο άρθρο για ποιον παίζουμε τελικά: όπως ο μουσικός παίζει για τον άνθρωπο απέναντι και όχι για το εγώ του, έτσι και ο δάσκαλος διδάσκει για τον μαθητή και όχι για να αποδείξει τι ξέρει.

Ο Αμερικανός ιστορικός Henry Adams έγραψε στο The Education of Henry Adams (1907) ότι ένας δάσκαλος επηρεάζει την αιωνιότητα, γιατί δεν μπορεί ποτέ να ξέρει πού σταματάει η επίδρασή του. Δεν ξέρεις ποτέ ποιος από τους μαθητές σου θα κουβαλάει τη μουσική μαζί του σε είκοσι χρόνια. Συχνά δεν είναι αυτός που περίμενες.

Ο δάσκαλος δεν σου λέει τι να δεις, σου δείχνει πού να κοιτάξεις

Αν ο δάσκαλος σου λέει τι να δεις, θα δεις αυτό που βλέπει εκείνος. Θα γίνεις, στην καλύτερη περίπτωση, ένα καλό αντίγραφο. Αν σου δείχνει πού να κοιτάξεις, θα δεις κάτι δικό σου. Αυτή είναι στην ουσία και η φύση της jazz. Η κλασική μουσική μάς μαθαίνει να αναπαράγουμε με σεβασμό και ακρίβεια, και αυτό είναι πολύτιμο. Η jazz προσθέτει κάτι ακόμα: αναπαράγουμε και δημιουργούμε. Δεν είναι αντίθετες. Η μία συμπληρώνει την άλλη. Και για να δημιουργήσεις, πρέπει κάποια στιγμή να κοιτάξεις με τα δικά σου μάτια.

Στην πράξη αυτό σημαίνει πράγματα πολύ απλά. Δεν σου λέω ποια συγχορδία ακούς. Σου δείχνω να ακούσεις τη φωνή που κινείται. Δεν σου δίνω έτοιμο ένα σόλο. Σου δείχνω πώς να βρεις τη μελωδία μέσα στις αλλαγές. Δεν σου λέω πόσες ώρες να μελετήσεις. Σε βοηθάω να βρεις τον δικό σου ρυθμό, γιατί ο δικός σου ρυθμός είναι αυτός που θα κρατήσει. Αν θέλεις να δεις πώς μοιάζει αυτό βήμα βήμα, ο οδηγός για το πώς να μελετήσεις ένα jazz standard στο πιάνο είναι ακριβώς αυτή η λογική σε δεκατέσσερα βήματα.

Ο δάσκαλος είναι εκεί για σένα κάθε στιγμή. Όταν μελετάς πολύ και όταν δεν μελετάς καθόλου. Όταν θέλεις να γίνεις επαγγελματίας και όταν θέλεις απλώς μια ώρα την εβδομάδα να ακούσεις τον εαυτό σου να παίζει. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι αγαπούν κάτι, ή ίσως θα το αγαπήσουν. Και όλοι αξίζουν τον ίδιο χώρο.