Michel Petrucciani: η αδυναμία ως πλεονέκτημα

Michel Petrucciani: η αδυναμία ως πλεονέκτημα, πορτρέτο του jazz πιανίστα

«Μερικές φορές σκέφτομαι ότι κάποιος εκεί πάνω με έσωσε από το να είμαι συνηθισμένος.»

— Michel Petrucciani

Ο Michel Petrucciani (1962–1999) είναι από τους πιανίστες που αγαπώ περισσότερο. Για το groove του, για τον τεράστιο ήχο του, για τη χαρά που έβγαζε κάθε φορά που καθόταν στο πιάνο. Αλλά αυτό που με συναρπάζει δεν είναι μόνο το παίξιμό του. Είναι δύο φράσεις του. Η πρώτη είναι αυτή που διάβασες παραπάνω. Η δεύτερη: «Δεν πιστεύω στις ιδιοφυΐες. Πιστεύω στη σκληρή δουλειά.» Σε αυτό το άρθρο θέλω να σταθώ σε αυτές τις δύο ιδέες: πώς γυρίζεις την αδυναμία σου σε πλεονέκτημα, και γιατί το ταλέντο χωρίς δουλειά δεν φτάνει πουθενά. Και μετά, τι μπορεί να κρατήσει ένας πιανίστας από το ίδιο του το παίξιμο.

ΠΟΡΤΡΕΤΟ — MICHEL PETRUCCIANI

  • Γέννηση: 28 Δεκεμβρίου 1962, Orange, νότια Γαλλία, σε μουσική οικογένεια με ιταλικές ρίζες
  • Υγεία: γεννήθηκε με ατελή οστεογένεση, γενετική πάθηση που κάνει τα οστά εύθραυστα. Έφτασε σε ύψος περίπου ενός μέτρου. Τα χέρια του όμως δεν επηρεάστηκαν
  • Σπουδές: οκτώ χρόνια κλασικό πιάνο. Από τα 9 παίζει στην οικογενειακή μπάντα με τον πατέρα του, κιθαρίστα, και τον αδερφό του, μπασίστα
  • Επιρροές: ο Duke Ellington, που τον είδε στην τηλεόραση ως παιδί, και ο Bill Evans, που ακούει από τα 10 του
  • Πρώτα βήματα: στα 13 παίζει επαγγελματικά για πρώτη φορά, με τον τρομπετίστα Clark Terry
  • Αμερική: το 1982 ο σαξοφωνίστας Charles Lloyd, που είχε αποσυρθεί, επιστρέφει στη σκηνή για να παίξει μαζί του. Λίγο αργότερα γίνεται ο πρώτος Γάλλος μουσικός με συμβόλαιο στη Blue Note
  • Θάνατος: 6 Ιανουαρίου 1999, Νέα Υόρκη, μόλις 36 ετών. Είναι θαμμένος στο κοιμητήριο Père Lachaise στο Παρίσι

Η αδυναμία ως πλεονέκτημα

Όταν ήταν μικρός είδε τον Duke Ellington στην τηλεόραση και αποφάσισε ότι θέλει να γίνει πιανίστας. Στα 4 του του πήραν ένα παιχνίδι-πιάνο. Το έσπασε με ένα σφυράκι. Ήθελε αληθινό. Χρόνια μετά θυμόταν ότι τα πλήκτρα τού έμοιαζαν με δόντια, σαν το πιάνο να τον κορόιδευε, και ότι έπρεπε να γίνει αρκετά δυνατός ώστε να κάνει το πιάνο να νιώσει μικρό. «Αυτό θέλησε πολλή δουλειά», πρόσθεσε.

Τα πόδια του δεν έφταναν τα πεντάλ, οπότε ο πατέρας του κατασκεύασε μια προέκταση. Στις πρώτες του συναυλίες έπρεπε να τον κουβαλήσουν στη σκηνή. Κι όμως, ο ίδιος έλεγε ότι από κάποιες απόψεις η πάθησή του ήταν πλεονέκτημα: τον κράτησε μακριά από περισπασμούς, όπως τα σπορ με τα οποία ασχολούνταν τα άλλα αγόρια. Όσο οι άλλοι έπαιζαν μπάλα, εκείνος ήταν στο πιάνο.

«Μερικές φορές σκέφτομαι ότι κάποιος εκεί πάνω με έσωσε από το να είμαι συνηθισμένος.»
— Michel Petrucciani, στο The New Republic

Αυτή η φράση δεν είναι παρηγοριά. Είναι τρόπος σκέψης. Δεν ρωτάει «γιατί σε μένα;». Ρωτάει «τι μπορώ να κάνω με αυτό που έχω;».

Στα 30 χρόνια που διδάσκω, ακούω συχνά από μαθητές τις δικές τους «αδυναμίες»: «έχω μικρά χέρια», «ξεκίνησα αργά», «είμαι κλασικός και δεν μπορώ να αυτοσχεδιάσω», «δεν έχω χρόνο». Όλα αυτά είναι αληθινά. Αλλά κανένα δεν είναι λόγος να σταματήσεις. Είναι η αφετηρία από την οποία σχεδιάζεις τη δική σου μελέτη.

ΣΤΟ ΠΙΑΝΟ: ΓΥΡΝΑ ΤΗΝ ΑΔΥΝΑΜΙΑ ΣΟΥ ΣΕ ΣΧΕΔΙΟ

  • Μικρά χέρια: δούλεψε κλειστά voicings και shell voicings με 3η και 7η. Δεν χρειάζεσαι δέκατες για να ακουστείς πλούσιος.
  • Κλασική παιδεία: η ανάγνωση, η άρθρωση και ο έλεγχος των δαχτύλων είναι κεφάλαιο. Το μόνο που λείπει είναι το αυτί και το swing, και αυτά μαθαίνονται.
  • Λίγος χρόνος: 20 λεπτά συγκεντρωμένης μελέτης κάθε μέρα αξίζουν περισσότερο από τρεις ώρες την Κυριακή.
  • Ξεκίνησες αργά: ο ενήλικας ξέρει τι θέλει να ακούσει. Αυτό είναι πλεονέκτημα που ένα παιδί δεν έχει.

«Δεν πιστεύω στις ιδιοφυΐες. Πιστεύω στη σκληρή δουλειά.»

Ο Petrucciani θεωρήθηκε από νωρίς παιδί-θαύμα. Ο ίδιος όμως απέρριπτε τη λέξη. Η φράση του ολόκληρη λέει ότι από παιδί ήξερε τι ήθελε να κάνει και δούλευε γι’ αυτό.

Το βλέπεις στη διαδρομή του. Οκτώ χρόνια κλασικό πιάνο. Από τα 9 στην οικογενειακή μπάντα. Στα 13 στη σκηνή με τον Clark Terry. Και ακόμα πιο εντυπωσιακό: τον Φεβρουάριο του 1993, όταν ήταν ήδη διάσημος, ζήτησε από τον ατζέντη του να ακυρώσει για έναν χρόνο όλες τις εμφανίσεις με το τρίο του για να παίζει μόνο σόλο. Πίστευε ότι ένας πιανίστας δεν είναι πλήρης μέχρι να μπορεί να παίξει μόνος του, και περιέγραφε εκείνη τη χρονιά ως μια περίοδο που ανακάλυπτε το πιάνο και μελετούσε κάθε βράδυ.

Για μένα αυτό είναι το πιο σημαντικό μάθημα του άρθρου. Η «ιδιοφυΐα» είναι συχνά η λέξη που χρησιμοποιούμε για να μη χρειαστεί να δούμε πόση δουλειά κρύβεται πίσω από κάτι. Και όταν ένας μαθητής πιστεύει ότι κάποιοι «το έχουν» και κάποιοι όχι, συνήθως σταματάει νωρίς. Η jazz μαθαίνεται. Με μέθοδο, με υπομονή, με καθημερινή μελέτη. Έχω γράψει αναλυτικά για το πώς να μελετάς jazz πιάνο.

Τι μαθαίνει ένας πιανίστας από το παίξιμό του

Το groove πριν από την ταχύτητα

Ο Petrucciani μπορούσε να παίξει απίστευτα γρήγορα, αλλά αυτό που σε κερδίζει είναι η ρυθμική του ορμή, η αίσθηση ότι η μουσική πάει πάντα μπροστά. Ο κιθαρίστας John Abercrombie, που ηχογράφησε μαζί του, είπε στο NPR ότι η αίσθηση του swing του ήταν πολύ δυνατή. Πρόσεξε και το αριστερό του χέρι: δεν κάνει απλώς συνοδεία με συγχορδίες. Παίζει ρυθμικά μοτίβα, συγκοπές, γραμμές μπάσου. Ήταν πιανίστας με δύο χέρια στην κυριολεξία. Αν θέλεις να δουλέψεις το swing συστηματικά, δες τις ασκήσεις για swing feel στο πιάνο.

Ο μεγάλος ήχος

Όταν ο Clark Terry τον είδε να τον κουβαλάνε στη σκηνή στα 13 του, νόμιζε ότι πρόκειται για αστείο. Μόλις τον άκουσε, είπε ότι ήταν μικρόσωμος αλλά έπαιζε σαν γίγαντας. Ο ήχος του Petrucciani ήταν γεμάτος, δυνατός, με μεγάλες δυναμικές αντιθέσεις. Ο ήχος δεν βγαίνει από το μέγεθος του σώματος. Βγαίνει από το πώς χρησιμοποιείς το βάρος σου και από το αυτί που ξέρει τι θέλει να ακούσει.

Από τον Bill Evans στη δική του φωνή

Στην αρχή έπαιζε πολύ σαν τον Bill Evans. Όταν πήγε στη Νέα Υόρκη τον φιλοξένησε ο ντράμερ Barry Altschul, που του έδωσε μια συμβουλή: κάθε φορά που ακούς τον εαυτό σου να παίζει μια φράση του Evans, άλλαξέ τη. Μέσα σε λίγο καιρό, όπως λέει ο Altschul, έγινε «ο Michel». Αυτή είναι η σωστή σειρά: πρώτα αντιγράφεις από τους δίσκους, γιατί έτσι μαθαίνεται η γλώσσα (δες τον οδηγό για transcription). Μετά αλλάζεις συνειδητά ό,τι αντέγραψες, μέχρι να γίνει δικό σου.

Η κλασική μουσική στην υπηρεσία της jazz

Σε συνέντευξη στο γαλλικό περιοδικό L’Express (1998) είπε ότι ακούει συχνά jazz πιανίστες όπως ο Bill Evans, ο Erroll Garner και ο Art Tatum, αλλά και κλασική μουσική. Όχι για την ερμηνεία, για τη σύνθεση. «Δανειζόταν» ιδέες κυρίως από τους Ravel, Debussy και Rachmaninov. Η κλασική του παιδεία φαίνεται στην καθαρότητα της άρθρωσης και στον έλεγχο του δεξιού χεριού. Δεν τη θεώρησε ποτέ αντίπαλο της jazz.

Η μουσική ως επικοινωνία και χαρά

Στην ίδια συνέντευξη περιγράφει τις καλύτερες στιγμές μιας συναυλίας: ένας ρυθμός επιβάλλεται, και ο καλλιτέχνης, το κοινό, το πιάνο και ο χώρος γίνονται ένα. Δεν είναι πια εκείνος που παίζει, είναι το κοινό. Και έλεγε ότι όταν παίζει, δεν παίζει για το μυαλό των ανθρώπων αλλά για την καρδιά τους. Το πιστεύω βαθιά: η τεχνική υπηρετεί την επικοινωνία, όχι την επίδειξη.

Στο πιάνο: δύο ασκήσεις στο πνεύμα του Petrucciani

1. Η ΑΣΚΗΣΗ ALTSCHUL

  1. Πάρε μια φράση που έχεις αντιγράψει από τον αγαπημένο σου πιανίστα.
  2. Παίξε την ακριβώς όπως είναι, μέχρι να την έχεις στα δάχτυλα και στο αυτί.
  3. Άλλαξε ένα πράγμα κάθε φορά: τον ρυθμό, τη νότα που ξεκινά, το σημείο του μέτρου όπου μπαίνει, την κατάληξη.
  4. Κράτα την εκδοχή που σου αρέσει περισσότερο. Αυτή είναι πια δική σου.

2. ΑΡΙΣΤΕΡΟ ΧΕΡΙ ΠΟΥ ΚΑΝΕΙ GROOVE

  1. Διάλεξε ένα standard που ξέρεις καλά.
  2. Στο αριστερό χέρι παίξε shell voicings (θεμελιώδης με 3η ή 7η), αλλά όχι στους χρόνους. Παίξε τα στο «και» του 2 και στο «και» του 4, σαν προηγήσεις.
  3. Στο δεξί χέρι παίξε μόνο τη μελωδία, απλά.
  4. Όταν το αριστερό σταθεροποιηθεί, άρχισε να αυτοσχεδιάζεις με το δεξί χωρίς να χάνει το αριστερό το groove του. Ξεκίνα με μετρονόμο στο 2 και 4.

Από πού να ξεκινήσεις: 5 ηχογραφήσεις

  • Pianism (Blue Note, 1985): το τρίο του σε φόρμα, ένας από τους πρώτους του δίσκους για τη Blue Note
  • Power of Three (Blue Note, 1986): ζωντανά με τον Wayne Shorter και τον Jim Hall
  • Michel Plays Petrucciani (Blue Note, 1987): οι δικές του συνθέσεις
  • Promenade with Duke (Blue Note, 1993): σόλο πιάνο αφιερωμένο στον Ellington, τον πιανίστα που τον έκανε να θέλει να παίξει
  • Solo Live (Dreyfus, ηχογράφηση 1997): ζωντανά στη Φρανκφούρτη, όλο το groove και η ενέργειά του μόνος στο πιάνο

Δες τον να παίζει: «Caravan»

Εδώ ακούς όλα όσα περιγράψαμε μαζί: το αριστερό χέρι που κρατάει το groove, τον τεράστιο ήχο, τη χαρά. Ο Petrucciani παίζει μόνος του το «Caravan» από το ρεπερτόριο του Duke Ellington, του πιανίστα που τον έκανε να θέλει να παίξει. Πρόσεξε πόσο συχνά το αριστερό χέρι δεν πέφτει πάνω στον χρόνο αλλά λίγο πριν.

Δες την ταινία

Αν θέλεις να γνωρίσεις τον άνθρωπο πίσω από τον μουσικό, δες το ντοκιμαντέρ Michel Petrucciani – Body & Soul του Michael Radford (2011), που προβλήθηκε στις Κάννες. Είναι μια τίμια ταινία, με τα φώτα και τις σκιές του, με πολλή μουσική και συνεντεύξεις από ανθρώπους που τον έζησαν.

Τι κρατάμε από τον Michel Petrucciani

  • Η αδυναμία σου δεν είναι το τέλος της συζήτησης. Είναι η αφετηρία του σχεδίου σου.
  • Δεν υπάρχουν ιδιοφυΐες. Υπάρχει δουλειά, κάθε μέρα.
  • Το groove έρχεται πριν από την ταχύτητα.
  • Ο ήχος βγαίνει από το αυτί και το βάρος, όχι από το μέγεθος.
  • Αντιγράφεις τους μεγάλους, και μετά αλλάζεις ό,τι αντέγραψες μέχρι να γίνει δικό σου.
  • Παίζεις για την καρδιά του ακροατή, όχι για το μυαλό του.

Γι’ αυτό στα μαθήματά μου δεν δουλεύουμε με έτοιμες συνταγές. Ξεκινάμε από το πού βρίσκεσαι εσύ, με τα δυνατά σου σημεία και τις δυσκολίες σου, και χτίζουμε μέθοδο προσαρμοσμένη σε σένα, από τον αρχάριο μέχρι τον προχωρημένο.

Πηγές

Μια ιδέα για τη jazz κάθε μήνα

Γράψου στο newsletter του JazzTeaching.gr και πάρε νέα άρθρα, ασκήσεις και δωρεάν υλικό για το jazz πιάνο, κατευθείαν στο email σου.

Γράψου στο Newsletter
ΧΜ

Χρήστος Μαστρογιαννίδης

Jazz Pianist & Educator · Berklee College of Music · Kunst Universität Graz · 30 χρόνια διδασκαλίας με τη μέθοδο Barry Harris

Similar Posts

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *