Hank Jones: 5 Μαθήματα Ζωής & Μουσικής για Πιανίστες
Πορτρέτο & Μαθήματα
«Δεν προσπαθώ να γίνω καλύτερος από κάποιον άλλον. Προσπαθώ να γίνω καλύτερος από την προηγούμενή μου εκτέλεση.»
— Hank Jones
Ο Hank Jones (1918–2010) δεν είναι το πρώτο όνομα που σου έρχεται στο μυαλό όταν σκέφτεσαι την ιστορία του jazz πιάνου. Δεν έχει την επαναστατικότητα του Bud Powell, την virtuosity του Art Tatum, ούτε τον μυστικισμό του Bill Evans. Κι όμως, αν ρωτήσεις πιανίστες που ξέρουν, σχεδόν όλοι θα σου πουν το ίδιο: ο Hank Jones ήταν ένας από τους πιανίστες με το περισσότερο γούστο που πέρασαν ποτέ από τη jazz.
Συνόδεψε την Ella Fitzgerald για πέντε χρόνια (1948–1953). Ηχογράφησε με τον Charlie Parker, τον Cannonball Adderley, τον Coleman Hawkins. Έπαιξε στο πιάνο όταν η Marilyn Monroe τραγούδησε το «Happy Birthday Mr. President» στον Kennedy. Πέρασε 17 χρόνια ως staff μουσικός του CBS. Και συνέχισε να ηχογραφεί και να περιοδεύει μέχρι τον θάνατό του στα 91 του χρόνια.
Τι μπορούμε να μάθουμε εμείς, ως πιανίστες και μαθητές της jazz, από έναν τέτοιο μουσικό; Πολλά. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε πέντε μαθήματα από μια συνέντευξη που έδωσε το 1998 στο American Masters του PBS, μιλώντας κυρίως για τη συνεργασία του με την Ella Fitzgerald.
Σύντομο Πορτρέτο
Hank Jones (1918–2010) · Γεννημένος στο Vicksburg του Mississippi, μεγάλωσε στο Michigan. Μεγαλύτερος αδελφός του τρομπετίστα Thad Jones και του ντράμερ Elvin Jones (γνωστός από το John Coltrane Quartet). Ήρθε στη Νέα Υόρκη το 1944. Επιρροές: Art Tatum, Teddy Wilson, Fats Waller, Earl Hines. Παρασημοφορήθηκε με το National Medal of Arts (2008) και ονομάστηκε Nea Jazz Master.
1. Ο πραγματικός ανταγωνισμός είναι με τον εαυτό σου
Σε όλη τη συνέντευξη, ο Hank Jones επιστρέφει ξανά και ξανά σε μια ιδέα: ο μόνος αληθινός ανταγωνισμός είναι ο ανταγωνισμός με την προηγούμενή σου εκτέλεση. Μιλώντας για την Ella, λέει ότι ποτέ δεν προσπαθούσε να είναι καλύτερη από κάποια άλλη τραγουδίστρια — προσπαθούσε μόνο να είναι καλύτερη από την προηγούμενη βραδιά της.
«Για μένα αυτή είναι η ουσία της ειλικρίνειας», λέει ο Hank Jones. «Προσπαθείς να κάνεις καλύτερα από την τελευταία φορά. Εγώ προσπαθώ να το κάνω, αλλά ποτέ δεν τα καταφέρνω — είμαι πάντα χειρότερος από πέρυσι.»
Είναι μια από εκείνες τις στιγμές όπου ένας μεγάλος μουσικός αυτο-υπονομεύεται με χιούμορ, αλλά κάτω από το χιούμορ κρύβεται μια βαθιά αρχή: η σύγκριση με άλλους είναι μάταιη. Η σύγκριση με τον εαυτό σου είναι ο μόνος τρόπος να βελτιωθείς.
Πρακτική εφαρμογή
Ηχογράφησε τον εαυτό σου να παίζει ένα standard. Άκουσε το μετά από μία εβδομάδα και σημείωσε τρία πράγματα που μπορείς να βελτιώσεις. Ηχογράφησε ξανά. Σύγκρινε. Αυτή είναι η μόνη σύγκριση που έχει νόημα.
2. Το comping είναι ξεχωριστή τέχνη — όχι «ηπιότερο solo»
Ένα από τα πιο διεισδυτικά σημεία της συνέντευξης είναι όταν ο Jones μιλάει για το τι σημαίνει να συνοδεύεις σωστά. Η παρατήρησή του είναι ξεκάθαρη: πολλοί πιανίστες κάνουν το λάθος να παίζουν solo πίσω από τον τραγουδιστή. Το comping είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.
«Πρέπει να μείνεις έξω από τον δρόμο», λέει. Άλλοτε οδηγείς, άλλοτε ακολουθείς, αλλά πάντα παίζεις με γούστο. Είναι, όπως το περιγράφει ο ίδιος, «πολύ απλό αλλά πολύ δύσκολο».
Ο Hank Jones θεωρούσε ότι όταν συνοδεύεις, δεν χάνεις τίποτα ως μουσικός — αντίθετα, κερδίζεις την ικανότητα να προσαρμόζεσαι. Κι αυτό είναι μια δεξιότητα που δεν αναπτύσσεις παίζοντας μόνο solo. Διαβάζεις τον άλλον, προβλέπεις πού πάει, υποστηρίζεις χωρίς να επιβάλλεσαι.
Αν θέλεις να εμβαθύνεις στις αρχές του comping, έχω γράψει ένα πιο τεχνικό άρθρο για το jazz piano comping με συγκεκριμένα παραδείγματα και rhythmic patterns.
3. Άκου τους instrumentalists, όχι μόνο τους πιανίστες
Όταν ο Hank Jones μιλάει για το πώς η Ella Fitzgerald ανέπτυξε το scat singing της, λέει κάτι πολύ ενδιαφέρον: η Ella άκουγε Lester Young και Coleman Hawkins, και όταν τραγουδούσε bop, φανταζόταν τον εαυτό της ως instrumentalist — όχι ως φωνή.
Αυτό είναι ένα μάθημα για κάθε πιανίστα. Αν ακούς μόνο πιανίστες, η σκέψη σου περιορίζεται από αυτά που μπορεί ένα πιάνο. Αν ακούς σαξόφωνα, τρομπέτες, τρομπόνια, μαθαίνεις φραζάρισμα, αναπνοή, articulation — πράγματα που το πιάνο, ως κρουστό όργανο, δεν τα διδάσκει εύκολα.
Ο ίδιος ο Hank Jones αναφέρει τις επιρροές του: ο Art Tatum, ο Teddy Wilson, ο Fats Waller, ο Earl Hines. Αλλά προσθέτει αμέσως και «any number of blues players». Δεν περιοριζόταν στο ένα στυλ ή στο ένα όργανο.
Άσκηση ακρόασης
Διάλεξε ένα solo από έναν saxophonist (Lester Young, Stan Getz, Sonny Rollins) και προσπάθησε να το παίξεις στο πιάνο, σεβόμενος τις παύσεις του και τη φυσική ροή της φράσης. Θα ανακαλύψεις γρήγορα πόσο διαφορετικά «αναπνέει» ένα πνευστό σε σχέση με το πιάνο.
4. Anticipatory phrasing: μάθε να προβλέπεις
Στη συνέντευξη, ο Hank Jones αναφέρει ένα κομπλιμέντο που του είχε κάνει ο Oscar Peterson: ότι το «anticipatory phrasing» δηλαδή ο τρόπος που διατύπωνε τις μουσικές φράσεις προλαμβάνοντας το ρυθμό ήταν απίστευτος — σχεδόν υπερφυσικός. Δηλαδή, ο Hank Jones κατάφερνε να μαντεύει πού πήγαινε η Ella αρμονικά πριν φτάσει εκεί.
Πώς το έκανε; Όχι με μαγεία. Με χρόνο και αληθινή ακρόαση. Όπως εξηγεί: «Όταν δουλεύεις με μια τραγουδίστρια αρκετό καιρό, μαθαίνεις τα μοτίβα της. Δεν ηγείσαι — ακολουθείς ένα μοτίβο που η ίδια έχει ήδη ορίσει.»
Η σημαντική διάκριση εδώ: δεν επιβάλλεις την κατεύθυνση. Παρατηρείς τη συνήθη της κατεύθυνση και κινείσαι προς τα εκεί, αρμονικά. Η διαφορά είναι λεπτή αλλά κρίσιμη — ο ηθοποιός που ηγείται γίνεται φορτικός. Ο ηθοποιός που προβλέπει γίνεται απαραίτητος.
Αυτή η αρχή έχει εφαρμογή και πέρα από το comping τραγουδιστών — ισχύει εξίσου όταν παίζεις πίσω από έναν soloist. Σχετίζεται και με το πώς δουλεύεις τη jazz phrasing και articulation: η ικανότητα να ακούς και να προβλέπεις είναι το άλλο πρόσωπο της ίδιας μουσικής αυτογνωσίας.
5. Ταπεινότητα ως μουσική στάση
Ένα από τα πιο συγκινητικά σημεία της συνέντευξης είναι όταν ο Jones περιγράφει γιατί η συνεργασία της Ella με τον Louis Armstrong λειτούργησε τόσο καλά: «Ούτε ο ένας ούτε ο άλλος είχαν έπαρση.»
Δεν είχαν την «πόσο φοβερός είμαι» στάση — δεν χτυπούσαν τα στήθη τους λέγοντας «είμαι ο καλύτερος». Εμφανίζονταν στο studio και έπαιζαν. Αυτή η απουσία ego, λέει ο Hank Jones, ήταν αυτό που έκανε τη συνεργασία τους να μοιάζει σαν να έπαιζαν μαζί 20 χρόνια.
Σε μια εποχή όπου το «προσωπικό brand» θεωρείται απαραίτητο για κάθε μουσικό, αυτό το μάθημα είναι ίσως το πιο ριζοσπαστικό. Η ταπεινότητα δεν είναι αδυναμία — είναι μουσική προϋπόθεση. Όταν ο εαυτός σου δεν παρεμβάλλεται, αφήνεις χώρο στη μουσική να συμβεί. Όταν ο εαυτός σου παρεμβάλλεται, η μουσική γίνεται performance.
Όπως το λέει ο Hank Jones για την Ella: «Είμαι αυτή που είμαι. Δεν θέλω να αλλάξω. Γιατί αν είμαι κάτι άλλο, τότε δεν είμαι αυτή που είμαι.»
Άκουσέ τον να παίζει
Όλα αυτά τα μαθήματα γίνονται πραγματικά μόνο όταν ακούς τον ίδιο τον Hank Jones να παίζει. Παρακάτω, ένα solo blues από τη συλλογή «Original Jazz Sound: Solo Piano» — προσέξτε την οικονομία, το γούστο, την απουσία περιττών νοτών:
Αν θες να εμβαθύνεις στη γλώσσα του blues στο πιάνο — που ο Jones κατείχε σε βάθος, όπως φαίνεται στο παραπάνω solo — δες το άρθρο μου για το Blues Piano: αρμονία και δομή.
Συμπέρασμα
Ο Hank Jones δεν άφησε πίσω του μια επανάσταση. Άφησε πίσω του κάτι ίσως πιο δύσκολο: μια στάση. Μια στάση που λέει ότι η εξέλιξη γίνεται με δουλειά πάνω στον εαυτό σου, ότι το comping είναι τέχνη, ότι η ακρόαση είναι το θεμέλιο της παίξης, ότι το ego είναι εμπόδιο και όχι κίνητρο.
Αν ο Tatum σε διδάσκει τι μπορεί να κάνει το πιάνο, και ο Bill Evans σε διδάσκει πώς να ακούς τον εσωτερικό σου ήχο, ο Hank Jones σε διδάσκει πώς να είσαι μουσικός — όχι μόνο ως προς το παίξιμο, αλλά ως προς τον τρόπο που στέκεσαι στη μουσική και στους άλλους μουσικούς.
Είναι ένα μάθημα που χρειάζεται μια ολόκληρη ζωή για να εφαρμοστεί. Όπως το έλεγε και ο ίδιος, στη ζωή και στη μουσική: «Προσπαθώ να γίνω καλύτερος από την προηγούμενή μου εκτέλεση.» Αυτό αρκεί.
Χρήστος Μαστρογιαννίδης
Jazz Pianist & Educator · Berklee, Kunst Universität Graz
