Jazz στην Μεγάλη Οθόνη: 4 Ταινίες που Κάθε Μουσικός Πρέπει να Έχει Δει

Υπάρχουν ταινίες για τη jazz και υπάρχουν ταινίες της jazz. Η διαφορά δεν είναι μόνο αισθητική — είναι ουσιαστική. Μια ταινία μπορεί να χρησιμοποιεί τη jazz ως σκηνικό, ως ατμόσφαιρα, ως διακόσμηση. Μια άλλη μπορεί να αγγίζει κάτι αληθινό: την ψυχολογία ενός μουσικού, τη σχέση του με το όργανό του, τον τρόπο που η τέχνη συγκρούεται με τη ζωή. Οι τέσσερις ταινίες που ακολουθούν ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία.

Δεν τις επέλεξα γιατί είναι «καλές ταινίες» με την κινηματογραφική έννοια — αν και είναι. Τις επέλεξα γιατί, σαν μουσικός, θα βγεις από αυτές με κάτι παραπάνω από ψυχαγωγία. Θα βγεις με ερωτήματα για τη δική σου σχέση με τη μουσική.

---

1. Bird (1988)

Σκηνοθεσία: Clint Eastwood  |  Πρωταγωνιστής: Forest Whitaker ως Charlie Parker

Ο Clint Eastwood δεν έκανε αυτή την ταινία για να διδάξει ιστορία της jazz. Την έκανε γιατί ήταν θαυμαστής του Charlie Parker από εφηβεία και ήθελε να τιμήσει τον άντρα πίσω από τον μύθο. Το αποτέλεσμα είναι ένα βιογραφικό που αρνείται να είναι ηρωικό. Βλέπουμε τον Bird σε όλο του το εύρος — την ακατάσχετη ενέργεια, την εξαντλητική δεξιοτεχνία, αλλά και το αέναο αλκοόλ και την ηρωίνη — αλλά βλέπουμε επίσης έναν άνθρωπο που αγαπά βαθιά και πονά ακόμα βαθύτερα. Αυτό που κάνει το Bird μοναδικό για τον μουσικό θεατή είναι η απόφαση του Eastwood να απομονώσει τα πραγματικά σόλο του Parker από παλιές ηχογραφήσεις και να τα ενορχηστρώσει εκ νέου με σύγχρονους μουσικούς. Ακούς δηλαδή τον ίδιο τον Bird να παίζει — όχι ηθοποιό που μιμείται κάποιο σαξοφωνίστα. Η ταινία θέτει ένα ερώτημα που δεν το κλείνει ποτέ: μπορεί η μεγαλοφυΐα να δικαιολογεί την αυτοκαταστροφή; Και ακόμα πιο ανησυχητικό: χρειάζεται η μεγαλοφυΐα την αυτοκαταστροφή;

Ο Forest Whitaker κέρδισε το Βραβείο Ερμηνείας στις Κάννες. Δικαίως.

---

2. Round Midnight (1986)

Σκηνοθεσία: Bertrand Tavernier  |  Πρωταγωνιστής: Dexter Gordon ως Dale Turner

Αυτή είναι η ταινία που ο Dexter Gordon — ένας από τους μεγαλύτερους τενορίστες στην ιστορία της jazz — ερμηνεύει με τρόπο που μόνο ένας αληθινός μουσικός μπορεί. Ο χαρακτήρας Dale Turner είναι ένα σύνθετο πορτρέτο εμπνευσμένο κυρίως από τον Lester Young και τον Bud Powell, δύο μουσικούς που βρήκαν καταφύγιο στο Παρίσι της δεκαετίας του ’50, μακριά από τον ρατσισμό της Αμερικής και κοντά σε ένα κοινό που τους αντιμετώπιζε ως καλλιτέχνες. Η ταινία αρνείται τη μελοδραματική αφήγηση. Δεν υπάρχει μεγάλη αποκορύφωση, δεν υπάρχει λυτρωτική κατάληξη. Υπάρχει μόνο η καθημερινή εξάντληση ενός μουσικού που αγαπά τη μουσική του αλλά έχει καταστρέψει σχεδόν τα πάντα γύρω του. Για τον μουσικό θεατή, το Round Midnight είναι ένα μάθημα ακρόασης: οι σκηνές στο jazz club δεν είναι «σκηνές με μουσική» — είναι η καρδιά της ταινίας. Ο Herbie Hancock υπέγραψε το soundtrack, ο Wayne Shorter και ο Freddie Hubbard εμφανίζονται ως μουσικοί. Το αποτέλεσμα ήταν υποψηφιότητα για Oscar Α’ Ανδρικού Ρόλου για τον Gordon — κάτι εξαιρετικά σπάνιο για έναν μουσικό χωρίς υποκριτική εκπαίδευση.

---

3. Mo’ Better Blues (1990)

Σκηνοθεσία: Spike Lee  |  Πρωταγωνιστής: Denzel Washington ως Bleek Gilliam

Σε αντίθεση με τα Bird και Round Midnight, το Mo’ Better Blues δεν βασίζεται σε πραγματικό πρόσωπο — κι αυτό είναι ίσως το δυνατό του χαρτί. Ο Spike Lee έχει ελευθερία να κατασκευάσει έναν χαρακτήρα που αντιπροσωπεύει αντιπροσωπεύει έναν τύπο που όλοι γνωρίζουμε: τον μουσικό που είναι εξαιρετικός στη δουλειά του αλλά ανίκανος στα πάντα τα άλλα. Ο Bleek Gilliam είναι ένας τρομπετίστας με ταλέντο και αλαζονεία σε ίσες δόσεις, που αντιμετωπίζει τις γυναίκες, τον μάνατζέρ του και τους συνεργάτες του ως αξεσουάρ της καριέρας του. Η ταινία εξετάζει τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και τον εγωισμό χωρίς να ηθικολογεί: δεν λέει ότι ο Bleek είναι κακός άνθρωπος, λέει ότι είναι ατελής — ακριβώς όπως όλοι. Το soundtrack από το κουαρτέτο του Branford Marsalis με τον Terence Blanchard στην τρομπέτα είναι από τα καλύτερα σε jazz κινηματογραφική ταινία. Η κινηματογράφηση του Spike Lee, με το περίφημο κινούμενο πλάνο που ακολουθεί τον Bleek στη σκηνή, δείχνει ένα σκηνοθέτη που κατανοεί βαθιά τι σημαίνει να παίζεις jazz.

---

4. Ray (2004)

Σκηνοθεσία: Taylor Hackford  |  Πρωταγωνιστής: Jamie Foxx ως Ray Charles

Ο Ray Charles δεν ήταν jazz μουσικός με τη στενή έννοια — ήταν κάτι ευρύτερο και ίσως πιο σημαντικό: ήταν ένας άνθρωπος που αρνήθηκε να κλειστεί σε ένα είδος. Η ταινία του Taylor Hackford το κατανοεί αυτό και δεν προσπαθεί να το ισιώσει. Βλέπουμε τον Ray Charles να κινείται ανάμεσα σε blues, gospel, jazz και rhythm & blues, να ανάβει φωτιές στη μουσική βιομηχανία της εποχής και να πληρώνει ακριβό τίμημα για την ανεξαρτησία του. Η ερμηνεία του Jamie Foxx είναι από εκείνες που ορίζουν μια καριέρα — κέρδισε το Oscar Α’ Ανδρικού Ρόλου και δικαίως, γιατί δεν μιμείται απλώς τον Ray Charles, τον ενσαρκώνει πλήρως. Για τον μουσικό θεατή, το Ray έχει κάτι συγκεκριμένο να πει: ότι η ταυτότητα ενός μουσικού δεν διαμορφώνεται μόνο από το τι ακούει αλλά από τι αρνείται να δεχτεί. Ο Ray Charles αρνήθηκε τον χωρισμό του κοινού, αρνήθηκε τους συμβιβασμούς της ηχογραφικής βιομηχανίας, αρνήθηκε να παίζει σε χώρους που χώριζαν το κοινό με βάση τη φυλή — και πλήρωσε γι’ αυτό. Αυτή η επιμονή είναι που τον έκανε καλλιτέχνη και όχι απλώς ένα ακόμα ταλέντο.

---

Τι Έχουν Κοινό αυτές οι 4 Ταινίες

Και οι τέσσερις ταινίες μοιράζονται μια βασική πεποίθηση: ότι η jazz δεν είναι απλώς μουσική, είναι τρόπος ύπαρξης. Και ότι αυτός ο τρόπος ύπαρξης έχει κόστος. Ο Parker, ο Gordon, ο Bleek, ο Ray Charles — κανείς τους δεν είναι ήρωας με την κλασική έννοια. Είναι άνθρωποι που εξαντλούνται στην προσπάθεια να πουν κάτι αληθινό μέσα από τη μουσική τους. Αυτό το αναγνωρίζει κάθε μουσικός που έχει κάποτε σκεφτεί σοβαρά γιατί παίζει.

Οι ταινίες δεν διδάσκουν μουσική. Αλλά μερικές φορές θυμίζουν γιατί την αγάπησες αρχικά.

---