Ear Training για Jazz Πιάνο: Οδηγός από 6 Δασκάλους

Τριάντα χρόνια διδάσκω jazz πιάνο, και η ερώτηση που ακούω πιο συχνά δεν αφορά voicings ή κλίμακες. Είναι αυτή: «Πώς θα αποκτήσω αυτί;». Η απάντησή μου: το ear training για jazz πιάνο δεν είναι ταλέντο που το έχεις ή δεν το έχεις. Είναι καθημερινή, μεθοδική δουλειά. Ακούς, τραγουδάς, βρίσκεις στα πλήκτρα. Χωρίς μαντεψιές. Πολλά από όσα δουλεύω με τους μαθητές μου τα χρωστάω σε έξι μεγάλους δασκάλους: τον Lennie Tristano, τον Charlie Banacos, τον Ran Blake, τον Dave Frank, τον Hal Galper και τον Rick Beato. Σε αυτό το άρθρο σού δείχνω πώς σκεφτόταν ο καθένας, τι κρατάω από αυτούς, και πώς τα έδεσα σε έναν οδηγό μελέτης με εννέα ασκήσεις, για αρχάριους και ενδιάμεσους.

Τι σημαίνει ear training για έναν jazz πιανίστα

Στην κλασική μουσική η πηγή είναι η παρτιτούρα. Τη διαβάζεις, την κάνεις δική σου, την αναπαράγεις. Στη jazz κάνεις το ίδιο, αλλά προσθέτεις κάτι: δημιουργείς τη στιγμή που παίζεις. Η κλασική σού δίνει την αναπαραγωγή, η jazz σού ζητά αναπαραγωγή και δημιουργία. Δεν είναι αντίθετες, συμπληρώνουν η μία την άλλη.

Για να δημιουργήσεις, η μουσική πρέπει πρώτα να ακουστεί μέσα σου. Αυτό εννοώ με ear training: όχι να ονομάζεις διαστήματα σε ένα app, αλλά να ακούς καθαρά στο κεφάλι σου μια νότα, μια συγχορδία, μια φράση, και να ξέρεις πού βρίσκεται στο πιάνο. Το απόλυτο αυτί δεν είναι απαραίτητο. Αυτό που χρειάζεται ο αυτοσχεδιαστής είναι η σχετική ακοή: να ακούς κάθε νότα σε σχέση με μια τονικότητα. Και η σχετική ακοή χτίζεται.

Οι έξι δάσκαλοι που ακολουθούν δεν συμφωνούν σε όλα. Ο καθένας δίνει βάρος σε κάτι διαφορετικό: στην αναγνώριση, στην εσωτερική ακρόαση, στη μνήμη. Γι’ αυτό αξίζει να τους γνωρίσεις έναν-έναν πριν φτάσουμε στις ασκήσεις.

Έξι δάσκαλοι, έξι τρόποι να ακούς

Lennie Tristano: ακούς μέσα σου πριν αγγίξεις το πλήκτρο

Ο Lennie Tristano (1919–1978) ήταν τυφλός πιανίστας από το Σικάγο και ένας από τους πρώτους που δίδαξαν συστηματικά τον jazz αυτοσχεδιασμό. Στη σχολή του στη Νέα Υόρκη μαθήτευσαν ο Lee Konitz και ο Warne Marsh. Για τον Tristano όλα ξεκινούσαν από το εσωτερικό αυτί. Έβαζε τους μαθητές του να τραγουδούν solo του Lester Young και του Charlie Parker μαζί με τον δίσκο, πριν τα παίξουν στο όργανο.

Στην ακοή δούλευε με σταθερή ρίζα, συνήθως το μεσαίο Ντο, και ένα διάστημα κάθε φορά, από τη μικρή δευτέρα ως την οκτάβα. Η σειρά ήταν πάντα η ίδια: παίζεις το διάστημα και κοιτάς τα πλήκτρα, το τραγουδάς πάνω-κάτω, το ξαναπαίζεις και εστιάζεις νοερά σε κάθε νότα χωρίς φωνή, και στο τέλος απλώς το ακούς μέχρι να σβήσει. Μετά περνάς σε τριφωνες συγχορδίες, σε τετράφωνες και σε ακόμα πιο πυκνές συγχορδίες.

Τι κρατάω: για μένα είναι το πιο δυνατό σύστημα από όλα, και κάνει τη διαφορά. Δεν σε μαθαίνει μόνο να αναγνωρίζεις έναν ήχο. Σε μαθαίνει να τον ακούς καθαρά μέσα σου, νότα-νότα, πριν τον παίξεις. Στους μαθητές μου το βλέπω κάθε φορά: όταν το αυτί ακούει καθαρά, το χέρι παύει να ψάχνει. Και το τελευταίο βήμα, η σιωπηλή ακρόαση, δεν είναι χαμένος χρόνος. Είναι η στιγμή που ο ήχος «κάθεται» μέσα σου.

Charlie Banacos: κάθε νότα έχει το δικό της χρώμα

Ο Charlie Banacos (1946–2009) ήταν πιανίστας και θρυλικός δάσκαλος στη Βοστώνη. Δίδασκε κυρίως δι’ αλληλογραφίας, με πάνω από 100 μαθήματα, και ανάμεσα στους μαθητές του ήταν ο Mike Stern, ο Jerry Bergonzi και ο Mick Goodrick. Πίστευε ότι το ear training πρέπει να προσαρμόζεται στον κάθε μουσικό, γιατί κάθε άνθρωπος ακούει με τον δικό του τρόπο.

Η κεντρική του άσκηση: παίζεις μια πτώση, π.χ. ii-V-I σε Ντο, για να «κλειδώσει» η τονικότητα στο αυτί σου. Μετά παίζεις μια τυχαία νότα και την αναγνωρίζεις σε σχέση με την τονικότητα. Ο στόχος δεν είναι να μετράς ημιτόνια. «Μη μετράς», έλεγε στους μαθητές του: άκου το σύνολο. Κάθε νότα αποκτά δικό της χαρακτήρα πάνω από την τονική, όπως η μικρή τρίτη, που έχει ένα πιο μπλουζ χρώμα. Στην αρχή μπορείς να χρησιμοποιείς γνωστές μελωδίες ως γέφυρα για κάθε διάστημα, αλλά ο προορισμός είναι το χρώμα, όχι το τραγούδι. Ο Banacos έβαζε επίσης τους μαθητές του να φτιάχνουν δικές τους ηχογραφήσεις με αυτή την άσκηση, για να μελετούν καθημερινά.

Τι κρατάω: την πτώση ως σταθερό σημείο αναφοράς, που την ξαναπαίζεις συχνά για να μην ξεθωριάσει η τονικότητα. Και την προσαρμογή στον μαθητή, που είναι ίδια αρχή με τη δική μου διδασκαλία. Κάτι που ίσως δεν ξέρεις: τη μέθοδο του Banacos την κατέγραψε στη διδακτορική του διατριβή ο πιανίστας Λευτέρης Κορδής, μαθητής του και σήμερα καθηγητής στο Berklee.

Ran Blake: το αυτί πρώτα, το χαρτί μετά

Ο Ran Blake (γενν. 1935) είναι πιανίστας και δάσκαλος στο New England Conservatory, όπου οι αρχές του έγιναν η βάση του τμήματος Contemporary Improvisation. Την προσέγγισή του την ονομάζει «primacy of the ear», την πρωτοκαθεδρία του αυτιού. Για τον Blake, το να «ακούς» μουσική μέσα σου είναι στην ουσία μνήμη, και η μνήμη εξασκείται.

Αντί να γράφουν μεταγραφές στο χαρτί, οι μαθητές του άκουγαν ένα απόσπασμα, από Billie Holiday, Horace Silver ή Ornette Coleman, ξανά και ξανά, μέχρι να το τραγουδούν σωστά από μνήμης. Μόνο τότε επιτρεπόταν να το περάσουν στο όργανο. Ζητούσε επίσης κάτι που λίγοι δάσκαλοι λένε: να μην ακούς μουσική σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας, για να ξεκουράζεται το αυτί. Η μέθοδος καταγράφεται στο βιβλίο του Primacy of the Ear, μαζί με τον Jason Rogers.

Τι κρατάω: τη μνήμη ως κομμάτι της ακοής και τη σιωπή ως κομμάτι της μελέτης. Ό,τι μάθεις από μνήμης μένει. Ό,τι αντιγράψεις από το χαρτί, συνήθως φεύγει.

Dave Frank: η jazz μαθαίνεται σαν γλώσσα

Ο Dave Frank ήταν μαθητής και του Tristano και του Banacos, και δίδαξε πιάνο στο Berklee από το 1987 ως το 2004. Πήρε τα εργαλεία των δύο δασκάλων του και πρόσθεσε κάτι δικό του, που το λέει «Inner Ear Line Method» και το παρουσιάζει στο βιβλίο του Joy of Improv. Δεν δουλεύει με μεμονωμένες νότες αλλά με ολόκληρες γραμμές, όπως μαθαίνεις φράσεις σε μια ξένη γλώσσα.

Τρία βήματα: πρώτα μαθαίνεις να παίζεις τη γραμμή, μετά τη σιγοτραγουδάς ενώ την παίζεις, και στο τέλος παίζεις μόνο τις συγχορδίες με το αριστερό και τραγουδάς τη γραμμή. Δεν μετράει πόσο ωραία τραγουδάς, μετράει να πετυχαίνεις τις νότες πάνω στην αρμονία.

Τι κρατάω: τη γέφυρα από το διάστημα στη φράση. Πολλοί μαθητές ακούνε σωστά διαστήματα, αλλά χάνονται όταν πρέπει να τραγουδήσουν μια μελωδία πάνω σε αλλαγές. Το Inner Ear Line κλείνει αυτό το κενό.

Hal Galper: το πραγματικό όργανο είναι ανάμεσα στα αυτιά σου

Ο Hal Galper έπαιξε με τον Phil Woods και τους Brecker Brothers, και δίδαξε για χρόνια αυτοσχεδιασμό. Η θέση του είναι απλή: αν το ακούς, μπορείς να το παίξεις. Για εκείνον κάθε μελέτη είναι ear training, και κάθε εκτέλεση είναι παίξιμο με το αυτί.

Σε ένα από τα μαθήματά του ζητά από μια μαθήτρια να φανταστεί μια φράση σαν να την ουρλιάζει μέσα της, και μετά να την παίξει. Η λογική: όσο πιο δυνατό και καθαρό είναι το σήμα μέσα σου, τόσο πιο σίγουρα το αναπαράγουν τα δάχτυλα. Ο διστακτικός ήχος συνήθως ξεκινά από μια αμυδρή εσωτερική εικόνα.

Τι κρατάω: την ένταση της εσωτερικής ακρόασης. Ο Tristano σε μαθαίνει να ακούς καθαρά, ο Galper σε μαθαίνει να ακούς με αποφασιστικότητα.

Rick Beato: λίγο, αλλά κάθε πρωί

Ο Rick Beato είναι μουσικός και παραγωγός, και δίδαξε ear training και θεωρία σε κολέγιο. Η προσέγγισή του είναι η πιο προσιτή από όλες: διαστήματα ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας, πάντα τραγουδισμένα, σύντομες ασκήσεις κάθε μέρα. Μία από τις πιο χρήσιμες είναι το «complete the chord»: ακούς μια ελλιπή συγχορδία και τραγουδάς τη νότα που λείπει. Επιμένει επίσης ότι θεωρία και ακοή μελετιούνται μαζί.

Τι κρατάω: τη συνέπεια. Δέκα λεπτά κάθε πρωί πριν τη μελέτη αξίζουν περισσότερο από δύο ώρες μία φορά την εβδομάδα.

Τι μένει όταν τους βάλεις δίπλα-δίπλα

Όταν μελετάς και τους έξι, βλέπεις ότι στην ουσία δουλεύουν τρεις διαφορετικές ικανότητες του αυτιού. Ο αυτοσχεδιαστής χρειάζεται και τις τρεις:

Σε αυτά προσθέτω κάτι από τη δική μου διαδρομή: τη μέθοδο Barry Harris. Οι έξι δάσκαλοι σού δείχνουν πώς να ακούς. Ο Barry Harris σού δίνει το τι: τη μείζονα και την ελάσσονα 6, τη δεσπόζουσα 7 και την ελαττωμένη. Και ο ίδιος, όπως οι υπόλοιποι, έβαζε τους μαθητές του να τραγουδούν τη μελωδία. Όταν αυτοί οι ήχοι μπουν στο αυτί σου, η jazz αρμονία παύει να είναι υπολογισμός.

Από όλα αυτά βγαίνουν οι πέντε αρχές πάνω στις οποίες στήνω τον οδηγό:

1. Πάντα τραγουδάς. Κανένας από τους έξι δεν αντιμετωπίζει την ακοή ως σιωπηλή ακρόαση. Η φωνή είναι ο πιο σύντομος δρόμος από το αυτί στα δάχτυλα.
2. Χωρίς μαντεψιές. Αν δεν το ακούς, δεν ρίχνεις απάντηση στην τύχη. Τραγουδάς, γυρνάς στην τονική, ξαναπαίζεις.
3. Πρώτα μέσα, μετά στο πιάνο. Ο ήχος γεννιέται στο αυτί σου και μετά πηγαίνει στα πλήκτρα. Όχι το αντίστροφο.
4. Λίγο, αλλά κάθε μέρα. Δεκαπέντε λεπτά με συνέπεια κάνουν περισσότερα από μια μεγάλη μελέτη που δεν επαναλαμβάνεται.
5. Και σιωπή. Το αυτί χρειάζεται ξεκούραση, όπως και η μουσική χρειάζεται χώρο.

Ο οδηγός μελέτης: ασκήσεις ear training για αρχάριους (Επίπεδο 1)

Στο πρώτο επίπεδο χτίζουμε το λεξιλόγιο του αυτιού: διαστήματα, ποιότητες συγχορδιών, οι τέσσερις βασικοί ήχοι του Barry Harris. Μην βιαστείς να περάσεις στο επόμενο. Ό,τι χτίσεις εδώ, θα το χρειαστείς σε κάθε standard.

Αν δεν έχεις δουλέψει ακόμα τις συγχορδίες 6ης, ξεκίνα από το άρθρο μου για τα Barry Harris voicings με συγχορδίες 6ης. Θα τις ακούσεις πολύ πιο εύκολα όταν τις έχεις ήδη στα χέρια σου.

Ασκήσεις ear training για ενδιάμεσο επίπεδο (Επίπεδο 2)

Στο δεύτερο επίπεδο το αυτί μπαίνει μέσα στη μουσική: τονικότητα, αλλαγές, μελωδίες, φράσεις. Από εδώ και πέρα η ακοή αρχίζει να φαίνεται στο παίξιμό σου.

Οι ασκήσεις 7 έως 9 δένουν απευθείας με τη μελέτη γλώσσας. Αν σε ενδιαφέρει γιατί μια φράση που τραγουδάς σού ανήκει περισσότερο από ένα lick που αποστήθισες, το εξηγώ στο Jazz Vocabulary vs Jazz Licks.

Πρόγραμμα ear training 15 λεπτών την ημέρα

Ένα πρόγραμμα που δουλεύει για τους περισσότερους μαθητές μου. Κάν’ το πριν από την υπόλοιπη μελέτη, όσο το αυτί είναι φρέσκο:

Η άσκηση 8 δεν χωράει σε δεκαπέντε λεπτά, και δεν χρειάζεται. Η ακρόαση γίνεται μέσα στη μέρα, στο αυτοκίνητο, στο περπάτημα. Στο πιάνο φτάνεις μόνο όταν το απόσπασμα είναι ήδη μέσα σου. Και άφηνε ώρες της μέρας χωρίς καθόλου μουσική.

Τρία λάθη που βλέπω συχνά

• Μαντεψιές. Αν δεν ακούς, μη ρίχνεις απάντηση στην τύχη. Τραγούδησε, γύρνα στην τονική, ξαναπαίξε την πτώση. Μεθοδικά, όχι βιαστικά.
• Ταχύτητα πριν την καθαρότητα. Όπως στο παίξιμο, το groove πάνω από την ταχύτητα. Ένα διάστημα που ακούς καθαρά αξίζει περισσότερο από δέκα που αναγνωρίζεις στο περίπου.
• Ακοή χωρίς πιάνο. Τα apps είναι χρήσιμα στο λεωφορείο. Για έναν πιανίστα όμως η άσκηση τελειώνει όταν αυτό που άκουσες βρίσκεται στα πλήκτρα.

Τι ακολουθεί: ear training για jazz πιάνο σε προχωρημένο επίπεδο

Όταν τα δύο πρώτα επίπεδα γίνουν συνήθεια, οι ίδιοι δάσκαλοι ανοίγουν τον δρόμο προς τα πάνω. Ο Tristano πήγαινε από τις τρεις νότες σε τέσσερις και πολύ περισσότερες. Ο Banacos από τη μία τυχαία νότα σε συμπλέγματα νοτών. Ο Blake και ο Frank από τη μελωδία σε ολόκληρα solo. Στο επόμενο άρθρο της σειράς θα δούμε clusters, extensions (9ες, 11ες, 13ες) και πώς τραγουδάς ένα solo πριν το παίξεις.

Ένα τελευταίο: το ear training δεν τελειώνει ποτέ, και δεν χρειάζεται να τελειώσει. Χρειάζεται ταπεινότητα. Κάθε μέρα ακούς λίγο καλύτερα από χθες, και αυτό φαίνεται πρώτα στον τρόπο που ακούς τους άλλους μουσικούς, και μετά στον τρόπο που παίζεις.