Barry Harris διδασκαλία: μαθήματα από τον δάσκαλο

Όταν διάβασα για πρώτη φορά ολόκληρη τη συνέντευξη που έδωσε ο Barry Harris στο Smithsonian το 2010, ένιωσα ότι κάθεμαι δίπλα του. Δεν μιλάει σαν ακαδημαϊκός. Μιλάει σαν άνθρωπος που έχει περάσει ολόκληρη ζωή σε ένα πιάνο, με μαθητές γύρω του, και έχει μάθει πράγματα που καμιά σχολή δεν διδάσκει. Αυτό το άρθρο είναι μια προσπάθεια να μεταφέρω κάποιες από τις πιο σημαντικές ιδέες του για τη Barry Harris διδασκαλία — όχι ως τεχνική, αλλά ως στάση απέναντι στη μουσική.

Ο δάσκαλος των δασκάλων — το σπίτι στο Ντιτρόιτ

Πριν το όνομά του γίνει συνώνυμο με τη διδασκαλία της jazz, ο Barry Harris ήταν απλά ένα παιδί που καθόταν όλη μέρα στο πιάνο του σπιτιού του. Οι φίλοι του — παιδιά που αργότερα έγιναν οι Tommy Flanagan, Paul Chambers, Roland Hanna, Donald Byrd, Sonny Red — ήξεραν πως αν ήθελες να μάθεις συγχορδίες, ανέβαινες τις σκάλες του σπιτιού του Barry.

Στη συνέντευξή του θυμάται τον Roland Hanna να του λέει, λίγο πριν πεθάνει, ότι μαζί με τον Sonny Red ανέβαιναν τις σκάλες για να μάθουν να παίζουν συγχορδίες. Ο Paul Chambers, ο θρυλικός μπασίστας του Miles Davis, έμαθε να παίζει στο σπίτι του. Ο Yusef Lateef, ο James Jamerson του Motown, ο Joe Henderson — όλοι πέρασαν από εκεί.

Αυτό που περιγράφει ο Barry δεν είναι σχολή. Είναι μια εστία μάθησης. Οι μαθητές έρχονται στο σπίτι σου γιατί ξέρουν ότι θα βρουν κάποιον στο πιάνο. Και εσύ, ως δάσκαλος, δεν σταματάς ποτέ να μελετάς. Είναι μια φιλοσοφία που έχει επηρεάσει βαθιά τον τρόπο που σκέφτομαι τα δικά μου online μαθήματα jazz piano — η σχέση δασκάλου-μαθητή δεν είναι μονόδρομη μεταφορά πληροφορίας. Είναι κοινός χώρος μελέτης.

«Έκανες τα μαθήματά σου;» — η ιστορία με τον Charles McPherson

Ο Charles McPherson, ένας από τους σημαντικότερους αλτίστες της bebop παράδοσης, ήρθε στον Barry όταν ήταν δεκαπέντε χρόνων. Ο Barry δεν του δίδαξε μόνο μουσική. Του δίδαξε πώς να είναι μαθητής.

Στη συνέντευξη θυμάται μια συγκεκριμένη σκηνή. Ο Charles τηλεφωνούσε: «Γίνεται jam session, μπορώ να πάω;» Και ο Barry ρωτούσε: «Έκανες τα μαθήματα του σχολείου σου;» Αν η απάντηση ήταν όχι, η απάντηση του Barry ήταν επίσης όχι — όχι μέχρι να τελειώσει τα μαθήματά του. Ο Charles McPherson τελείωσε το λύκειο με άριστα σε όλα τα μαθήματα, επειδή ο Barry επέμενε ότι έτσι πρέπει να είναι.

«Είμαστε η συνέχεια των κλασικών μουσικών»

Αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική ιδέα ολόκληρης της συνέντευξης. Και είναι μια ιδέα που έχω μεταφέρει επανειλημμένα στους μαθητές μου.

Ο Barry λέει, με τη δική του απλότητα, ότι οι jazz μουσικοί δεν είναι μια ξεχωριστή φυλή. Είναι η συνέχεια της κλασικής παράδοσης του αυτοσχεδιασμού. Ο Bach, ο Beethoven, ο Chopin, ο Liszt αυτοσχεδίαζαν. Ο αυτοσχεδιασμός ήταν βασικό κομμάτι της εκπαίδευσης του κλασικού μουσικού μέχρι κάποια στιγμή που, όπως λέει ο Barry, «σταμάτησε στην Ευρώπη και ξεκίνησε στην Αμερική». Την ιδέα αυτή του τη μετέφερε ένας Ολλανδός θεωρητικός, ο Badweyn.

Αν ζούσαν σήμερα ο Chopin, ο Bach, ο Beethoven, ρωτάει ρητορικά ο Barry, πού θα έπαιζαν; Στα concert halls; Όχι. Τα concert halls παίζουν τη μουσική νεκρών ανθρώπων. Θα έπαιζαν στο γωνιακό μπαρ. Όπως ο ίδιος.

Αυτό δεν είναι απλά ένα ρητορικό σχήμα. Είναι μια βαθιά παιδαγωγική θέση. Η jazz δεν είναι εναντίον της κλασικής παράδοσης — είναι η ζωντανή της συνέχεια. Στην θεωρία των Family Chords βλέπουμε ακριβώς αυτή τη λογική: αρμονική οργάνωση με ρίζες στη λειτουργική αρμονία που ήξεραν ο Bach και ο Mozart, αλλά με ανοιχτά τα πάντα για τον αυτοσχεδιαστή.

Γιατί δεν χρειάστηκε ποτέ τα modes

Ένα από τα πιο αιχμηρά σημεία της συνέντευξης είναι η κριτική του Barry για τη σχολικοποίηση της jazz. Όταν, λέει, αποφασίστηκε να μπει η jazz στα πανεπιστήμια, χρειαζόταν κάτι για να διδάσκεται. Και το κάτι που επιλέχθηκε ήταν οι τρόποι (modes) — Dorian, Phrygian, Mixolydian και τα συναφή.

Η αντίδραση του Barry είναι ξεκάθαρη. Δεν έμαθε ποτέ έναν τρόπο στη ζωή του και έμαθε να παίζει jazz. Άρα κάτι δεν πάει καλά με αυτόν τον τρόπο διδασκαλίας. Το ίδιο ισχύει, λέει, με τον τρόπο που διδάσκεται η diminished scale ως «μισό βήμα – ολόκληρο βήμα». Είναι μηχανική περιγραφή που δεν εξηγεί από πού προέρχεται η κλίμακα και γιατί.

Η δική του προσέγγιση ξεκινά από τη δομή, όχι από την ονομασία. Αναφέρει τον Schoenberg: αν πάρεις μια diminished συγχορδία και τη χαμηλώσεις μία νότα τη φορά, θα καταλήξεις σε τέσσερις δεσπόζουσες. Οι τονικές αυτών των τεσσάρων δεσπόζουσων σχηματίζουν μια δεύτερη diminished. Οι δύο diminished μαζί είναι η diminished κλίμακα. Ξαφνικά, δεν έχεις να θυμηθείς έναν κανόνα. Έχεις να καταλάβεις μια σχέση.

Αυτό είναι κεντρικό σε ολόκληρη την προσέγγιση του Barry: κατανόηση αντί απομνημόνευσης. Ο μαθητής δεν χρειάζεται περισσότερα ονόματα κλιμάκων. Χρειάζεται λιγότερα, αλλά με πιο βαθιά σύνδεση μεταξύ τους. Στο δικό μου άρθρο για τις κλίμακες στο πιάνο έχω επιχειρήσει να δώσω ακριβώς αυτή την οπτική.

Η στιγμή με τον Charlie Parker — το feeling που ξεκινά από τα πόδια

Στη συνέντευξη ο Barry περιγράφει μια βραδιά στο Forest Club του Ντιτρόιτ, όταν ήταν ακόμη έφηβος. Ο αδερφός του τραγουδούσε jazz και ο Charlie Parker εμφανίστηκε με strings. Οι μουσικοί μαζεύτηκαν μπροστά, οι υπόλοιποι πίσω για να χορέψουν. Ο Parker κούρδισε το σαξόφωνό του, και άρχισε να παίζει.

Η εμπειρία, λέει ο Barry, ξεκίνησε από τα πόδια του και ανέβηκε σε ολόκληρο το σώμα του. Δεν είναι ρητορική. Είναι κυριολεκτική περιγραφή του τι σημαίνει να αγγίζεσαι μουσικά.

Το ενδιαφέρον όμως έρχεται μετά. Ο Barry λέει ότι αυτή η εμπειρία τον «χάλασε» ως ακροατή. Από τότε, όταν πηγαίνει να ακούσει κάποιον, περιμένει την ίδια αίσθηση. Και σπάνια τη βρίσκει. Γι’ αυτό, λέει, δεν πηγαίνει πια σε clubs — ξέρει ότι δεν θα του δώσουν αυτό το συναίσθημα.

Και εδώ κάνει την πιο δυνατή αυτοκριτική ερώτηση: Δίνω εγώ αυτό το feeling; Και πριν απαντήσω αυτό, μήπως πρέπει πρώτα να το δώσω στον εαυτό μου; Να είμαι στην άλλη πλευρά, να ακούω τον εαυτό μου, και μόνο τότε να μπορώ να το περάσω σε κάποιον άλλον;

Αυτή η ερώτηση είναι, νομίζω, η καρδιά της διδασκαλίας του. Δεν διδάσκεις κάτι που δεν έχεις πρώτα βρει μέσα σου.

Το «soul part» πάνω από την τεχνική

Ο Barry έχει σκληρά λόγια για τη σύγχρονη jazz διδασκαλία και για πολλούς σύγχρονους μουσικούς. Λέει ότι σκέφτονται πάρα πολύ την τεχνική και πολύ λίγο το soul part της μουσικής. Δεν τους ενδιαφερει, λέει, το να παίξουν μια μελωδία όμορφα.

Αναφέρει τον Nat King Cole. Ήταν λαμπρός πιανίστας. Αλλά όλος ο κόσμος ερωτεύτηκε τον τραγουδιστή, όχι τον πιανίστα. Και ενώ κανείς δεν παραπονιέται για το τραγούδι, ο Barry λέει ότι θα ήθελε να είχε ακούσει περισσότερο το πιάνο. Η μελωδία, η κίνηση των φωνών, το τραγούδι μέσα στο παίξιμο είναι το ζητούμενο.

Είναι ο ίδιος λόγος που στη διδασκαλία μου επιμένω τόσο πολύ στη στο φραζαρισμα και στην άρθρωση. Χωρίς μελωδική σκέψη, ο αυτοσχεδιασμός γίνεται εγκεφαλική άσκηση. Και ο ακροατής το καταλαβαίνει αμέσως.

Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση εδώ, που είναι ταπεινότητα. Ο Barry, σε μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές της συνέντευξης, λέει ότι παίζει πιάνο μόνο όταν εργάζεται. Δηλαδή δεν κάθεται να επιδείξει. Παίζει όταν έχει λόγο να παίξει. Και όταν παίζει, το κάνει με πλήρη προσοχή στο τραγούδι, όχι στον εαυτό του.

Τι κρατάμε για τη δική μας διδασκαλία

Η συνέντευξη είναι 36 σελίδες και έχει δεκάδες ακόμη ιστορίες — για τον Monk που έμεινε στο σπίτι του για δέκα χρόνια, για τις συναυλίες με πεντακόσια παιδιά στο Τορόντο, για το πώς έμαθε να γράφει για έγχορδα ενόσω πετούσε προς το Ντιτρόιτ. Δεν χωράνε εδώ. Αλλά τα κεντρικά παιδαγωγικά συμπεράσματα από τη Barry Harris διδασκαλία είναι, νομίζω, πέντε:

Στο παρακάτω video ο Barry εξηγεί βασικές αρχές της αρμονικής του σκέψης. Δεν χρειάζεται να τον καταλάβεις πλήρως. Παρακολούθησε τον τρόπο που μιλάει, τον τρόπο που παίζει, και κυρίως τον τρόπο που ακούει τους μαθητές του.

Σχετικά άρθρα

• Θεωρία Barry Harris: Οι Family Chords και η jazz αρμονία
• Barry Harris Voicing: 6th chords στο jazz piano
• Hank Jones: Τι μαθαίνουμε από τον Detroit πιανίστα