Μουσική μελέτη: Προχωράμε ή πηγαίνουμε πιο βαθιά;

Αυτή η σκέψη του Kenny Werner περιγράφει κάτι που συναντώ πολύ συχνά στα μαθήματά μου και που, όσο περνούν τα χρόνια, με απασχολεί όλο και περισσότερο ως μουσικό και ως δάσκαλο.

Ένας μαθητής μαθαίνει ένα καινούργιο voicing, μια κλίμακα, μια αρμονική σύνδεση ή ένα jazz standard και, μόλις καταφέρει να το παίξει, η πρώτη του σκέψη είναι: «Ωραία, το έμαθα. Τι κάνουμε μετά;»

Είναι απόλυτα φυσικό. Έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε την πρόοδο σαν μια διαδρομή όπου συνεχώς προσθέτουμε καινούργια πράγματα. Περισσότερες κλίμακες, περισσότερα voicings, περισσότερα κομμάτια, περισσότερη θεωρία. Όμως στη μουσική τα πράγματα δεν λειτουργούν ακριβώς έτσι.

Πολλές φορές, αυτό που πραγματικά χρειαζόμαστε δεν είναι να μάθουμε κάτι καινούργιο, αλλά να ανακαλύψουμε πόσα πράγματα δεν έχουμε ακόμη καταλάβει σε αυτό που ήδη γνωρίζουμε.

Άλλο να ξέρεις κάτι και άλλο να το έχεις κατακτήσει

Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα. Ένας μαθητής μαθαίνει μια σύνδεση II–V–I. Καταλαβαίνει τις συγχορδίες, βρίσκει τις νότες και μπορεί να παίξει τη σύνδεση σωστά.

Έχει μάθει λοιπόν το II–V–I; Εξαρτάται από το τι εννοούμε με τη λέξη «έμαθε».

Μπορεί να το παίξει σε όλες τις τονικότητες; Μπορεί να το χρησιμοποιήσει σε διαφορετικές αναστροφές στο πιάνο; Μπορεί να δημιουργήσει μια μελωδική γραμμή μέσα από αυτές τις συγχορδίες; Μπορεί να το παίξει σε διαφορετικές ταχύτητες, με διαφορετικό ρυθμικό χαρακτήρα; Μπορεί να το αναγνωρίσει με το αυτί του; Και κυρίως, μπορεί να το χρησιμοποιήσει αυθόρμητα την ώρα που παίζει μουσική, χωρίς να χρειάζεται να σκέφτεται κάθε νότα;

Βλέπουμε λοιπόν ότι ανάμεσα στο «γνωρίζω κάτι» και στο «το έχω κατακτήσει» υπάρχει μια τεράστια απόσταση. Και αυτή η απόσταση καλύπτεται με τη μελέτη. Όχι απαραίτητα με περισσότερη ύλη, αλλά με περισσότερη ουσία.

Ο Kenny Werner επισημαίνει ότι η πραγματική πρόοδος δεν βρίσκεται απλώς στη σωστή εκτέλεση. Βρίσκεται στην άνεση που αποκτούμε όταν κάτι γίνεται πραγματικά οικείο. Και αυτή η άνεση δεν έρχεται επειδή καταλάβαμε κάτι θεωρητικά. Χρειάζεται χρόνο, επανάληψη και υπομονή.

Δεν μελετάμε ασκήσεις για να παίζουμε ασκήσεις

Μια άλλη σκέψη του Werner που βρίσκω ιδιαίτερα σημαντική είναι η διάκριση ανάμεσα σε αυτό που μελετάμε και στην επίδραση που έχει η μελέτη στο συνολικό μας παίξιμο.

Όταν μελετάμε μια κλίμακα, για παράδειγμα, ο σκοπός μας δεν είναι να ανεβοκατεβαίνουμε την κλίμακα την ώρα που αυτοσχεδιάζουμε. Όταν δουλεύουμε μια άσκηση ρυθμικής ανεξαρτησίας, δεν σημαίνει ότι θα χρησιμοποιήσουμε ακριβώς αυτή την άσκηση σε κάποιο κομμάτι. Και όταν μελετάμε τις αρμονικές κινήσεις και τις οικογένειες συγχορδιών του Barry Harris, ο στόχος δεν είναι να απομνημονεύσουμε απλώς μια σειρά από μηχανικές κινήσεις.

Ο στόχος είναι όλα αυτά να αλλάξουν σταδιακά τον τρόπο που ακούμε, σκεφτόμαστε και παίζουμε. Να αρχίσουμε να βλέπουμε συνδέσεις εκεί που προηγουμένως βλέπαμε μεμονωμένες συγχορδίες. Να ακούμε μελωδικές δυνατότητες εκεί που πριν βλέπαμε μόνο μια κλίμακα. Να αποκτήσουμε ρυθμική ελευθερία εκεί που προηγουμένως χρειαζόμασταν διαρκή έλεγχο.

Αυτό είναι κάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό στη διδασκαλία. Δεν χρειάζεται κάθε άσκηση να έχει μια άμεση εφαρμογή σε κάποιο κομμάτι για να είναι χρήσιμη.

Μια μικρή ρυθμική άσκηση μπορεί να βελτιώσει συνολικά την αίσθηση του χρόνου. Μια συγκεκριμένη αρμονική σύνδεση μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε δεκάδες άλλες. Μια άσκηση ανεξαρτησίας των χεριών μπορεί να μας δώσει μεγαλύτερη ελευθερία σε μουσικές καταστάσεις εντελώς διαφορετικές από αυτή που μελετήσαμε.

Η άσκηση, με άλλα λόγια, δεν είναι απαραίτητα η μουσική που θέλουμε να παίξουμε. Είναι ένα μέσο για να αναπτύξουμε τις ικανότητες που θα μας επιτρέψουν να παίξουμε τη μουσική που θέλουμε.

Από τη σωστή εκτέλεση στη μουσική ελευθερία

Υπάρχει και ένα τρίτο σημείο που θεωρώ εξίσου σημαντικό. Πολλοί μαθητές σταματούν τη μελέτη μιας άσκησης τη στιγμή που καταφέρνουν να την παίξουν σωστά.

Αλλά το να παίξεις κάτι σωστά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μπορείς και να το παίξεις με άνεση. Μπορεί να εκτελείς όλες τις νότες χωρίς λάθος, αλλά να χρειάζεται να συγκεντρώνεις όλη σου την προσοχή για να το καταφέρεις.

Τι συμβαίνει τότε όταν πρέπει ταυτόχρονα να ακούσεις τον μπασίστα, να ακολουθήσεις τον ντράμερ, να αντιδράσεις σε μια φράση του σολίστα ή να δημιουργήσεις μια δική σου μουσική ιδέα; Ξαφνικά, αυτό που έπαιζες σωστά στο σπίτι γίνεται δύσκολο.

Γιατί; Επειδή άλλο πράγμα είναι η σωστή εκτέλεση μέσα στις ελεγχόμενες συνθήκες της μελέτης και άλλο η πραγματική μουσική χρήση.

Η άνεση δεν σημαίνει απλώς ότι μπορούμε να παίξουμε κάτι χωρίς λάθη. Σημαίνει ότι έχουμε αποκτήσει αρκετή εξοικείωση ώστε να μη χρειάζεται να αφιερώνουμε όλη μας την προσοχή στην εκτέλεσή του.

Και τότε αρχίζει να συμβαίνει κάτι πολύ ενδιαφέρον. Η προσοχή μας απελευθερώνεται. Μπορούμε να ακούσουμε καλύτερα, να αντιδράσουμε, να πάρουμε μουσικές αποφάσεις, να εκφραστούμε. Με άλλα λόγια, αρχίζουμε να κάνουμε μουσική αντί να προσπαθούμε απλώς να εκτελέσουμε σωστά αυτά που έχουμε μελετήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνική παύει να είναι σημαντική. Το αντίθετο. Η τεχνική είναι εκείνη που μας επιτρέπει να μη σκεφτόμαστε συνεχώς την τεχνική.

Ίσως χρειάζεται να μελετάμε λιγότερα πράγματα

Στα τόσα χρόνια που διδάσκω, έχω διαπιστώσει ότι ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των μαθητών δεν είναι πάντοτε ότι μελετούν λίγο. Είναι ότι πολλές φορές μελετούν πάρα πολλά διαφορετικά πράγματα, χωρίς να δίνουν σε κανένα τον χρόνο που χρειάζεται για να αφομοιωθεί.

Λίγο από μια κλίμακα, λίγο από ένα voicing, λίγο από ένα καινούργιο κομμάτι, μια άσκηση αυτοσχεδιασμού, κάποιο ενδιαφέρον βίντεο που είδαμε στο YouTube. Στο τέλος έχουμε ασχοληθεί με πολλά, αλλά πόσα από αυτά έχουν πραγματικά περάσει στο παίξιμό μας;

Και εδώ υπάρχει μια παγίδα. Επειδή η καινούργια πληροφορία μάς δημιουργεί συχνά την αίσθηση ότι προχωράμε, μπορεί να παραμελούμε τη διαδικασία που χρειάζεται για να γίνει αυτή η πληροφορία πραγματική γνώση.

Δεν υποστηρίζω φυσικά ότι πρέπει να μελετάμε συνεχώς το ίδιο πράγμα ή ότι δεν χρειαζόμαστε καινούργιες γνώσεις. Υποστηρίζω όμως ότι πρέπει να μάθουμε να ξεχωρίζουμε την απόκτηση πληροφοριών από την ανάπτυξη μουσικών δεξιοτήτων.

Για παράδειγμα, μπορούμε να περάσουμε μία ολόκληρη εβδομάδα δουλεύοντας μόνο μια απλή μελωδική φράση. Να τη μεταφέρουμε σε διαφορετικές τονικότητες. Να αλλάξουμε τον ρυθμό της. Να τη χρησιμοποιήσουμε σε διαφορετικά αρμονικά περιβάλλοντα. Να τη μετασχηματίσουμε. Να την τραγουδήσουμε. Να την ακούσουμε μέσα σε ένα κομμάτι.

Μπορεί εξωτερικά να φαίνεται ότι ασχολούμαστε συνεχώς με το ίδιο πράγμα. Στην πραγματικότητα όμως αναπτύσσουμε πολλές διαφορετικές μουσικές ικανότητες. Αυτό είναι το να πηγαίνουμε βαθύτερα.

Το λάθος δεν είναι πάντα κάτι που πρέπει να αποφύγουμε

Υπάρχει ακόμη μια πλευρά της μελέτης που συχνά παραβλέπουμε. Η σχέση μας με το λάθος.

Πολλές φορές μελετάμε προσπαθώντας διαρκώς να μην κάνουμε λάθος. Σαν να είναι κάθε λανθασμένη νότα μια μικρή αποτυχία. Όμως το λάθος μπορεί να μας δείξει ακριβώς ποιο σημείο δεν έχουμε ακόμη κατακτήσει.

Αντί να εκνευριστούμε ή να προσπαθήσουμε να το προσπεράσουμε, μπορούμε να σταθούμε σε αυτό, να παρατηρήσουμε τι συμβαίνει και να δουλέψουμε με μεγαλύτερη προσοχή.

Δεν χρειάζεται να αποδεικνύουμε κάθε στιγμή ότι μπορούμε να παίξουμε σωστά. Η μελέτη είναι ακριβώς ο χώρος όπου επιτρέπεται να μη γνωρίζουμε, να δοκιμάζουμε και να κάνουμε λάθη. Αρκεί να μη μετατρέπουμε την επανάληψη σε μια μηχανική διαδικασία όπου απλώς ξαναπαίζουμε το ίδιο λάθος.

Η ουσιαστική επανάληψη χρειάζεται παρατήρηση. Και πολλές φορές χρειάζεται να σταματήσουμε, να αφήσουμε για λίγο τα χέρια από το πιάνο και να ξεκινήσουμε ξανά. Όχι με μεγαλύτερη ένταση, αλλά με μεγαλύτερη επίγνωση.

Τελικά, πώς μετράμε την πρόοδό μας;

Ίσως θα έπρεπε να αλλάξουμε λίγο τις ερωτήσεις που κάνουμε στον εαυτό μας μετά από μια περίοδο μελέτης.

Αντί να ρωτάμε «Πόσες καινούργιες κλίμακες έμαθα;», να αναρωτιόμαστε «Μπορώ να χρησιμοποιήσω πιο μουσικά αυτές που ήδη γνωρίζω;» Αντί να μετράμε πόσα καινούργια κομμάτια προσθέσαμε στο ρεπερτόριό μας, να σκεφτόμαστε πόσο καλύτερα καταλαβαίνουμε και ακούμε αυτά που ήδη παίζουμε. Και αντί να θεωρούμε ότι ολοκληρώσαμε μια άσκηση επειδή την παίξαμε σωστά, να αναρωτιόμαστε αν μας βοήθησε πραγματικά να γίνουμε πιο ελεύθεροι μουσικά.

Γιατί τελικά αυτό είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο στη μουσική εκπαίδευση. Όχι πόσες πληροφορίες έχει συγκεντρώσει ένας μαθητής, αλλά πόσες από αυτές έχουν γίνει μέρος της μουσικής του σκέψης.

Η γνώση είναι απαραίτητη. Αλλά από μόνη της δεν αρκεί. Χρειάζεται χρόνος, επανάληψη, πειραματισμός, λάθη και κυρίως ουσιαστική επαφή με το μουσικό υλικό.

Στο τέλος του κεφαλαίου του, ο Kenny Werner συμπυκνώνει τον στόχο της μελέτης σε μια πολύ απλή φράση:

Νομίζω ότι εδώ βρίσκεται και η ουσία όλης αυτής της συζήτησης. Δεν μελετάμε για να γεμίσουμε το μυαλό μας με περισσότερες πληροφορίες, ούτε για να αποδείξουμε πόσα πράγματα γνωρίζουμε. Μελετάμε για να αποκτήσουμε την ελευθερία να εκφράσουμε αυτό που ακούμε και αισθανόμαστε μέσα μας.

Και ίσως η πραγματική πρόοδος στη μουσική να μην είναι πάντα να φτάσουμε κάπου καινούργια. Μερικές φορές είναι να επιστρέψουμε εκεί που ήμασταν και να ανακαλύψουμε ότι τώρα ακούμε, καταλαβαίνουμε και παίζουμε εντελώς διαφορετικά.

---

Το άρθρο γράφτηκε με αφορμή το κεφάλαιο «The Goals of Practice» από το βιβλίο του Kenny Werner, «Becoming the Instrument: Lessons on Self-Mastery from Music to Life» (2022), σε συνδυασμό με προσωπικές παρατηρήσεις και εμπειρίες από τη διδασκαλία της jazz.

JazzTeaching.gr
Η jazz δεν είναι πληροφορία. Είναι τρόπος σκέψης.